Karar Detayı

T.C.

D A N I Ş T A Y

DÖRDÜNCÜ DAİRE

Esas No : 2023/12029

Karar No : 2023/5931

TEMYİZ EDENLER: 1 (DAVALI) … Bakanlığı

VEKİLİ: Av. …

: 2 (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) … Enerji Petrol Jeotermal Maden Elektrik Üretim Mühendislik ve İnşaat Anonim Şirketi

VEKİLİ: Av. …

KARŞI TARAF (DAVACI): … Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü

VEKİLİ: Av. …

İSTEMİN KONUSU: … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ: **

Dava konusu istem: İzmir İli, Cumaovası (Menderes) ve Seferihisar İlçeleri, … ve … Mahalleleri Mevkiinde davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "37,5 MWe Jeotermal Enerji Santrali ve Yardımcı Kaynak (GES+RES) Tesisleri" projesi ile ilgili olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünce verilen … tarih ve … sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" kararının iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; uyuşmazlığın çözümü amacıyla çevre mühendisi, jeoloji mühendisi, hidrojeoloji mühendisi, kimya mühendisi ve biyolog bilirkişilerden oluşan bilirkişi heyetiyle yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporunda özetle; dava konusu projeyle ilgili hazırlanan ÇED raporu ve eklerinde jeolojik ve hidrojeolojik değerlendirmelerin yeterli düzeyde bilimsel ve saha gerçekleriyle uyumlu açıklandığı, JES etkinliklerinin genel olarak buhar çıkaran ve kimyevi atık bırakan etkinlikler olmakla birlikte, ÇED raporunda bu konularla gerekli önlemlerin ve taahhütlerin belirtilmiş olduğu, alanın jeolojik ve hidrojeolojik özelliklerinin, yeraltı suyu varlığının, su noktalarının, vb. konuların değerlendirilerek olası çevresel etkileri ile alınması gereken önlemlerin ve ilgili taahhütlerin belirtilmiş olduğu, proje kapsamında önerilen önlemlere ve taahhütlere uyulması durumunda dava konusu etkinliğin bölgedeki yüzey suyu ve yeraltı suyu kullanımına olumsuz etkisinin olmayacağı, test sularının deşarj edilmeden yönetilmesi için sözü edilen; kuyu başı çamur havuzu ve 13.400 m3 acil durum havuzu varlığında öncelikle re enjeksiyon kuyusunun açılıp test sularının re enjekte edilerek bertarafının mühendislik olarak uygulanabilecek bir yöntem olduğu, ÇED raporu ve eklerinde bulunan kimyasallar, bunların uygulanma yöntemleri, çevresel etkileri ve bertaraf edilmesi ile ilgili değerlendirmeler yeterli seviyede olup, yapılacak uygulamalar ile uyumlu olduğu, proje kapsamında özellikle JES kuyularından ortaya çıkabılecek kirletici yükü fazla olan riskli gaz ve sıvı atıkların mühendislik olarak uygun şekilde bertaraf edilmesinin ve çevreye karışmasının engellenmesinin mümkün olduğu ve bu konularla ilgili gerekli önlemlerin ve taahhütlerin ÇED raporunda detaylı bir şekilde belirtildiği, ancak ÇED raporunda projeden (GES, RES, JES) kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceğinin ve bu etkilere karşı alınacak önlemlerin neler olacağının belirtilmediği, hayvan türlerinin popülasyon yoğunluklarının belirlenmediği, omurgasız hayvan faunasının özellikle gündüz kelebeklerinin belirlenmediği, arıların bu projeden etkilenme durumlarından hiç bahsedilmediği, fauna için izleme ve bazı türler için taşıma dışında önlemlerin alınmadığı ve memeli arazi çalışmalarının sadece 2021 yılı Ağustos ayında yapılmasından dolayı bölgenin biyolojik çeşitliliğinin tam olarak ortaya çıkarılamadığı, arazi çalışmaları esnasında tespit edilen türlerin fotoğraflarının verilmediği, fotoğrafı verilen türün isminin tür listesinde olmadığı ve tür listelerinin daha çok literatür çalışması şeklinde olması nedeniyle ve proje alanı içerisinde bulunan ve endemik bir tür olan (Anatololacerta anatolica) türü ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği, dolayısıyla son şekli verilen ÇED raporunun yetersiz olduğu, sonuç olarak, ayrı bilim disiplinlerinde inceleme ve değerlendirmelerini yapan bilirkişi heyetince dava konusu "ÇED Olumlu" kararının yukarıda yer alan açıklamalar bağlamında uygun olmadığı, yönünde tespit ve değerlendirmelerde bulunulmuştur.

Bu durumda; yukarıda bahsedilen mevzuat hükümleri, dosyada bulunan bilgi belge ve bilirkişi raporunun birlikte değerlendirilmesinden; ÇED raporunda projeden (GES, RES, JES) kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceğinin ve bu etkilere karşı alınacak önlemlerin neler olacağının belirtilmediği, hayvan türlerinin popülasyon yoğunluklarının belirlenmediği, omurgasız hayvan faunasının özellikle gündüz kelebeklerinin belirlenmediği, arıların bu projeden etkilenme durumlarından hiç bahsedilmediği, fauna için izleme ve bazı türler için taşıma dışında önlemlerin alınmadığı ve memeli arazi çalışmalarının sadece 2021 yılı Ağustos ayında yapılmasından dolayı bölgenin biyolojik çeşitliliğinin tam olarak ortaya çıkarılamadığı, arazi çalışmaları esnasında tespit edilen türlerin fotoğraflarının verilmediği, fotoğrafı verilen bir türün isminin tür listesinde olmadığı ve tür listelerinin daha çok literatür çalışması şeklinde olması nedeniyle ve proje alanı içerisinde bulunan ve endemik bir tür (Anatololacerta anatolica) ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği tespitleri karşısında, projeden kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceği ve bu etkilere karşı önlemlerin neler olduğunun belirtilmediği, dava konusu alanda fauna alanında yeterli inceleme ve araştırma çalışmalarının yapılmadığı, endemik türlerin yaşatılmasına ve korunmasına ilişkin önlemlerin alınmadığı sonucuna varılmıştır.

Belirtilen gerekçelerle, hukuka aykırı bulunan dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI: 1 Davalı idare tarafından, söz konusu projeyle ilgili ÇED sürecinin mevzuata uygun işletildiği, ilgili kurumlardan alınan görüşler dikkate alınarak verilen ÇED Olumlu kararının hukuka uygun olduğu, Mahkeme kararının bozulması gerektiği ileri sürülmektedir.

2 Davalı yanında müdahil tarafından, davacı tarafından arama ve işletme ruhsatlarına karşı açılan davalarda ruhsatların iptaline karar verildiğinden bahisle, ÇED Olumlu kararının da iptaline karar verilmesi gerektiği ileri sürülmüş ise de, söz konusu davaların henüz kesinleşmediği, diğer taraftan, işbu davada hazırlanan bilirkişi raporunda yer verilen biyoloğun değerlendirmelerine karşılık "ekolojik izleme ve değerlendirme raporu 2023/Mart" başlıklı uzman görüşünün Mahkemeye sunulduğu, ancak Mahkemece yeniden sunulan bu raporla ilgili herhangi bir ek bilirkişi raporu veya yeni bir bilirkişi raporu alınmayarak itirazlar karşılanmaksızın hüküm kurulduğu, sonuç olarak biyolog bilirkişi tarafından ÇED raporunda yer alan hususlar dikkate alınmaksızın değerlendirme yapıldığından, bilirkişi raporunun bu kısmının da hükme esas alınması suretiyle verilen Mahkeme kararının bozularak, davanın reddine karar verilmesi gerektiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI: Davacı tarafından, temyiz istemlerinin reddi ile dava konusu işlemin dayanağı ÇED raporunun yetersiz olduğu yönündeki bilirkişi raporunun hükme esas alınması suretiyle dava konusu işlemin iptali yolunda verilen Mahkeme kararının onanması gerektiği savunulmuştur.

TETKİK HÂKİMİ: …

DÜŞÜNCESİ: Temyiz isteminin reddi ile usul ve yasaya uygun olan İdare Mahkemesi kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 17. maddesinin 2. fıkrası uyarınca duruşma istemi yerinde görülmeyerek ve Üye …'in aynı Kanun'un "İvedi yargılama usulü" başlıklı 20/A maddesinin (i) bendi uyarınca "temyiz iddialarının açıklığa kavuşturulması amacıyla ek bilirkişi incelemesinin Dairemizce yaptırılması ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiği" yolundaki usule ilişkin azlık oyuna karşın, Mahkemece maddi olay açıklığa kavuşturulmadığından, bu aşamada temyiz isteminin esasının görüşülemeyeceği sonucuna varılarak, gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE: **

MADDİ OLAY: **

Davalı yanında müdahil tarafından İzmir İli, Cumaovası (Menderes) ve Seferihisar İlçeleri, …ve …Mahalleleri Mevkiinde,1x12,5 MWe + 1 x 25 MWe iki ünite olmak üzere toplam 37,5 MWe kapasiteli jeotermal kaynaktan enerji üretim tesisinin, 12 adet üretim kuyusu amaçlı, 10 adet reenjeksiyon amaçlı olmak üzere toplam 23 adet jeotermal kaynak arama (sondaj) faaliyetinin, 1 adet arama kuyusunun, yardımcı kaynak olmak üzere 2 MWe kapasiteli güneş enerji santralinin, 3,6 MWe kapasiteli 1 adet rüzgâr türbinin yapılmasının planlanması üzerine, hazırlanan ÇED raporu davalı idareye sunulmuştur.

İlgili kurumlardan alınan görüşler neticesinde, söz konusu projeyle ilgili …tarih ve …sayılı "ÇED Olumlu" kararı verilmiştir.

Bunun üzerine, anılan "ÇED Olumlu" kararının iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT: **

2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez..." hükmüne yer verilmiştir.

25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve dava konusu işlem tarihinde yürürlükte bulunan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesinde; ''Çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararı: Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hakkında Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır. Aynı Yönetmeliğin 6. maddesinde ise; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler. (2) Kamu kurum/kuruluşları, bu Yönetmelik hükümlerinin yerine getirilmesi sürecinde proje sahiplerinin veya Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların isteyeceği konuya ilişkin her türlü bilgi, doküman ve görüşü vermekle yükümlüdürler. (3) (Değişik:RG 26/5/2017 30077) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ancak bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel teşkil etmez. (4) Bu Yönetmelik hükümlerine göre karar tesis edilmeden önce, projenin gerçekleştirilmesinin mevzuat bakımından uygun olmadığının tespiti halinde, aşamasına bakılmaksızın süreç sonlandırılır." kuralına, 7. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğin; a) Ek 1 listesinde yer alan projelere, b) "ÇED Gereklidir" kararı verilen projelere, c) Kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi ek 1 listesinde belirtilen eşik değer veya üzerinde olan projelere, ÇED Raporu hazırlanması zorunludur." kuralına yer verilmiştir.

Aynı Yönetmeliğin Ek III bölümünde; Çevresel Etki Değerlendirmesi Genel Formatının ihtiva etmesi gereken hususlar düzenlenmiş, Bölüm I: Projenin tanımı ve özellikleri; a) Proje konusu yatırımın tanımı, özellikleri, ömrü, hizmet maksatları, önem ve gerekliliği, b) Projenin yer ve teknoloji alternatifleri, proje için seçilen yerin koordinatları Bölüm II: Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Çevresel Özellikleri; Proje alanının ve önerilen proje nedeniyle etkilenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, doğal afet durumu, toprak, su, hava, atmosferik koşullar, iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, kültür varlığı ve sit özellikleri, peyzaj özellikleri, arazi kullanım durumu, hassasiyet derecesi (Ek 5’deki Duyarlı Yöreler Listesi de dikkate alınarak) benzeri özellikleri Bölüm III: Projenin İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler, Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunların belirlenmesi, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi, b) Sera gazı emisyon miktarının belirlenmesi ve emisyonların azaltılması için alınacak önlemler, c) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azaltılması için alınacak önlemler, ç) İzleme Planı (inşaat dönemi), Bölüm IV: Halkın Katılımı; a) Projeden etkilenmesi muhtemel ilgili halkın belirlenmesi ve halkın görüşlerinin çevresel etki değerlendirmesi çalışmasına yansıtılması için önerilen yöntemler, b) Görüşlerine başvurulması öngörülen diğer taraflar, Notlar ve Kaynaklar; Ekler: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası hazırlanmasında kullanılan bilgi ve belgeler ile raporda kullanılan tekniklerden rapor metninde sunulamayan belgeler, Proje için seçilen yerin koordinatları, Proje için belirlenen yer ve alternatiflerinin varsa; çevre düzeni, nazım, uygulama imar planı, vaziyet planı veya plan değişikliği teklifleri, Proje ile ilgili olarak daha önceden ilgili kurumlardan alınmış belgeler şeklinde düzenlemeler yer almıştır.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME: **

Yukarıda yer verilen hükümler uyarınca; çevresel etki değerlendirmesi ile, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlendiği, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin irdelendiği, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin değerlendirildiği, ayrıca projelerin uygulanmasının izlendiği ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaların belirlendiği bir süreç öngörülmüş olup, Yönetmelik kapsamında yer alan bir faaliyet nedeniyle hazırlanacak ÇED raporunda özel format uyarınca, projenin gerçekleştirileceği yer ile alternatif alanlar belirlenerek projenin hizmet amacı, önem ve gerekliliği kapsamında yerin ve etki alanının çevresel özellikleri, çevresel etkiler ve alınacak önlemlerin tartışılması, faaliyet yerinin belirlenmesinde ise, faaliyetin büyüklüğü, amacı, ulaşım, iklim, toprağın ve çevrenin özellikleri, olası etkiler ve etkilerin azami giderilme olanakları gibi unsurların etkili olması, bu bağlamda, sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir çevre dengesinin sağlanması yolunda belirtilen nitelikteki bir faaliyete en uygun yerin seçilmesi esastır.

Çevresel etki değerlendirmesi; gerçekleştirilmesi planlanan projenin, çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin belirlenerek değerlendirilmesi amacıyla yapıldığından, ÇED sürecinde verilen kararların iptali istemiyle açılacak davalarda, yukarıda belirtilen Yönetmeliğin Ek III. maddesindeki unsurlar yönünden, ÇED kararlarının bir bütün olarak çevresel etkilerinin irdelenmesi gerekmektedir.

Dosyanın incelenmesinden; her ne kadar İdare Mahkemesince, bilirkişi raporu hükme esas alınmak suretiyle hayvan türlerinin popülasyon yoğunluklarının belirlenmediği, omurgasız hayvan faunasının özellikle gündüz kelebeklerinin belirlenmediği, arıların bu projeden etkilenme durumlarından hiç bahsedilmediği, fauna için izleme ve bazı türler için taşıma dışında önlemlerin alınmadığı ve memeli arazi çalışmalarının sadece 2021 yılı Ağustos ayında yapılmasından dolayı bölgenin biyolojik çeşitliliğinin tam olarak ortaya çıkarılamadığı, arazi çalışmaları esnasında tespit edilen türlerin fotoğraflarının verilmediği, fotoğrafı verilen bir türün isminin tür listesinde olmadığı ve tür listelerinin daha çok literatür çalışması şeklinde olması nedeniyle ve proje alanı içerisinde bulunan ve endemik bir tür (Anatololacerta anatolica) ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği tespitleri karşısında, projeden kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceği ve bu etkilere karşı önlemlerin neler olduğunun belirtilmediği, dava konusu alanda fauna alanında yeterli inceleme ve araştırma çalışmalarının yapılmadığı, endemik türlerin yaşatılmasına ve korunmasına ilişkin önlemlerin alınmadığı gerekçesiyle dava konusu "ÇED Olumlu" kararının iptaline karar verilmiş ise de, gerek bilirkişi raporuna itiraz dilekçesinde gerekse temyiz dilekçesinde; bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporundaki memelilerle ilgili çalışmaların sadece Ağustos 2021 tarihinde yapılmasının yetersiz olduğu yönündeki tespitle ilgili olarak davalı yanında müdahil tarafından sahada farklı tarihlerde incelemeler yapıldığının, bu incelemelere ek olarak çalışma alanında farklı lokasyonlarda fotokapanlar kurularak memeli faunasının ilkbahardan sonbahara kadar izlenmesinin sağlandığının, ancak bu bölümde yarasaların daha aktif olduğu dönem olan ağustos ayının özel olarak vurgulandığının belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporunda herpetofauna, kuşlar ve memeli hayvanlarla ilgili önlemlerin daha çok izleme çalışmalarına dayandığı, bazı türlerin taşınacağının belirtilmesine rağmen bunlarla ilgili popülasyon çalışması yapılmadığı için taşıma işleminin birey mi popülasyon bazlı mı yapılacağının belirtilmediği yönündeki eleştiri ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından, bilimsel olarak popülasyon çalışmalarının konunun uzmanlarına göre en 3 yılı kapsadığı, ancak ÇED süreci içerisinde tamamlanması mümkün olmayan ve ilgili kurum tarafından zorunlu tutulmayan bu çalışmaların ÇED kararı sonrasında izleme dönemlerinde de yapılabildiğinin ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda yer alan genişletme yapılacak yol ile ilgili herhangi bir ekolojik değerlendirme yapılmadığı yönündeki eleştiriyle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından projede JES ve GES alanlarına mevcut yol üzerinden erişim sağlanabildiği, türbin ekipmanlarının taşınması için yeni yol açılmasına ihtiyaç duyulmamakla birlikte, türbin noktasına yaklaşık 400 metrelik stabilize yolda genişletme ihtiyacının oluşabileceği, bu durumda da ÇED raporunda, yol açma faaliyetlerinin kuluçka dönemi dışında gerçekleştirileceğinin, yerli türlerin kuluçka döneminin erken başlaması nedeniyle buna bağlı olarak kontroller yapılarak bu türlerin yuvasının bulunup bulunmadığının kontrol edileceğinin, yuva ya da yavrulara rastlanırsa yavrulara el teması olmaksızın uygun yöntemlerle en yakın ağaca veya uygun habitata yuva naklinin yapılacağının belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporunda karakızılkuyruk kuş türünün fotoğrafının olduğu halde türlere ait tabloda yer verilmediği yönündeki tespitle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından söz konusu kuşun varlığının alanda tespit edilerek fotoğraflandığının, ancak endemik bir tür olmadığının, türlere ait tabloda ise sehven yer verilmediğinin ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda yer alan proje alanındaki herpetofauna türlerinin projeden nasıl etkileneceğine ve alınması gereken tedbirlere ÇED raporunda yer verilmediği hususu ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından ÇED raporunun ekosistem değerlendirme raporu ile ilgili kısmında yaban hayvanları ve fauna türleri üzerine olabilecek etkiler ve alınması gereken koruma tedbirlerine yer verildiğinin belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporunda sadece gösterge omurgalı faunasının belirlendiği, omurgasız hayvanların belirlenmemesinin bir eksiklik olduğu, gündüz kelebeklerinin hiç incelenmediği yönündeki eleştiriyle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından, omurgasız veya diğer türlere ilişkin özel değerlendirmelerin, proje alanının veya etki alanının ancak korunan alan olduğu durumda Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından talep edildiğinin, proje alanında da korunan bir alan bulunmadığının, sadece koruma statüsünde olmasa da "Yeniköy hedef türce zengin alan" belirlendiğinin, ancak bu alanda projenin gerçekleşmeyecek olması nedeniyle bu alana herhangi bir etkinin beklenmediğinin ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda eleştirilen ÇED raporunda arılardan hiç bahsedilmemesi hususu ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından arazi çalışmaları sırasında bölgede arı türlerinin tespit edilmediğinin, sosyal mevcut durum ve etki değerlendirme raporu çalışmaları kapsamında bölge halkı ve muhtarlar ile yapılan çalışmada bölgede arıcılık faaliyetinin yapılmadığının tespit edildiğinin belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan habitatta meydana gelecek değişimlerle ilgili ÇED raporunda önlemlere yer verilmediği yönündeki değerlendirme ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından ÇED raporunun eki olan ekosistem değerlendirme raporunun 39. ve 40. sayfalarında habitatın korunması için gerekli tedbirlere yer verildiğinin, ayrıca izleme çalışmalarında elde edilen verilerin neticesinde gerekli görülmesi halinde yeni önlemlerin geliştirilip uygulanması hususunun da ÇED raporunda yer aldığının, dolayısıyla bilirkişi raporunda yer alan tüm hayvanlar için izlemenin dışında alternatif öneri verilmediği yönündeki eleştirinin de dayanağının bulunmadığının ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda GES çevresinde yoğun ışık yansımasının bulunması nedeniyle kuşlara ve böceklere etkisinin incelenmediği değerlendirmesi ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından yeni teknolojiye sahip GES'lerde panellerin "göl etkisi" oluşturmadığı gibi, proje alanının kuş göç yolları üzerinde bulunmadığının belirtildiği, bilirkişi raporundaki Ağustos 2021'de yapılan arazi çalışmalarının yüksek sıcaklık nedeniyle memeli fauna türlerinin tespitini sınırlandırdığı eleştirisiyle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından yarasa türlerinin tespiti için uygun olan ağustos ayının seçildiğinin, alana yerleştirilen fotokapanlar sayesinde ilkbahardan sonbahara kadar uzun süreli veri toplanıldığının, sonuç olarak, her türün fotoğrafının çekilmesinin arazi çalışmaları kapsamında mümkün olmadığının, ÇED kararından sonraki izleme çalışmaları kapsamında da detaylı önlemlerin alınacağının taahhüt edildiğinin ileri sürüldüğü anlaşılmıştır.

Uyuşmazlıkta; davacı tarafından, …numaralı jeotermal kaynaklar ve doğal mineralli sular işletme ruhsat sahası içerisinde 12 adet üretim kuyusu ve 10 adet reenjeksiyon kuyusu açılmasının, yardımcı kaynak olarak GES ve RES yapılmasının, …numaralı Yeniköy arama ruhsat sahasında ise 1 adet arama kuyusunun açılmasının planlandığı, ancak …numaralı ruhsat alanının büyük bir kısmının Tahtalı Barajı uzun mesafeli koruma alanında ve Tahtalı Barajı uzun mesafeli dere mutlak koruma alanında, kısmen de havza dışında kaldığı, …numaralı ruhsat alanının kısmen Tahtalı Barajı uzun mesafeli koruma alanında ve büyük bir kısmının da havza dışında kaldığı, söz konusu alanda geçerli olan plan hükümlerine göre söz konusu projenin yapılamayacağı ileri sürülmüş ise de, bilirkişi raporunda proje kapsamındaki tüm etkinliklerin Tahtalı Barajı uzun mesafeli koruma alanı dışında kaldığı, dolayısıyla ÇED raporundaki taahhütlere uyulması durumunda dava konusu projenin yüzey suyu ve yeraltı suyu kullanımına olumsuz etkisinin olmayacağı belirtilmiş olup, diğer uzmanlık alanları (çevre, kimya, jeoloji) itibarıyla da projenin muhtemel çevresel etkilerine karşı alınması gerekli önlemlerin yeterli bulunduğunun dikkate alındığında, bilirkişi raporunda faunayla ilgili yapılan değerlendirmelere yönelik davalı yanında müdahilin uyuşmazlığın esasını etkileyebilecek nitelikteki (yukarıda yer verilen) itirazlarının açıklığa kavuşturulması ve ÇED raporunda eksik olarak tespit edilen hususların bulunması durumunda, bu hususların ÇED raporunun tamamını kusurlandırıp kusurlandırmayacağının da değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Öte yandan, Mahkeme kararında diğer bir iptal gerekçesi olarak yer alan proje alanı içerisinde endemik tür olan Anadolu Kaya Kertenkelesi (Anatololacerta anatolica) ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği hususuyla ilgili olarak "... Çalışma alanı sınırları içerisinde izlemeye konu olan Anadolu Kaya Kertenkelesi (Anatololacerta anatolica) türünün zarar görmesini engellemek amacıyla herhangi bir faaliyete başlanmadan önce arazi hazırlık aşaması öncesinde doktora seviyesinde bir herpetolog tarafından taşınması sağlanacaktır. Eğer alternatif habitat bulunamaması veya taşıma yapılmasının uygun olmaması durumunda İn situ koruma tedbiri alınarak izlenecek türlerin bulunduğu lokasyon ve çevresine koruma bandı bırakılarak bu bölgede herhangi bir faaliyet yapılmayacaktır. ..." şeklindeki ÇED raporunda yer verilen tedbirin neden yetersiz bulunduğu hususunun da bilirkişilerce ayrıca ortaya konulması gerekmektedir.

Bu itibarla, uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla ek bilirkişi raporu alınmak ya da gerekirse mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmak suretiyle uyuşmazlığın esası hakkında yeniden bir karar verilmesi gerekmektedir.

KARAR SONUCU: **

Açıklanan nedenlerle;

1. Temyiz istemlerinin kabulüne,

2. Temyize konu …İdare Mahkemesinin …tarih ve E:…, K:…sayılı kararının BOZULMASINA,

3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,

4. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A 2 (i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 02/11/2023 tarihinde usulde ve esasta oyçokluğuyla karar verildi.

(X) KARŞI OY: **

Temyize konu İdare Mahkemesi kararında; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinin 2. fıkrasında sayılan bozma nedenlerinden hiçbirisi bulunmadığından, Mahkeme kararının onanması gerektiği oyu ile aksi yöndeki çoğunluk kararına katılmıyorum.

T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2023/12029
Karar No : 2023/5931

TEMYİZ EDENLER : 1 (DAVALI) … Bakanlığı
VEKİLİ : Av. …
: 2 (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) … Enerji Petrol Jeotermal Maden Elektrik Üretim Mühendislik ve İnşaat Anonim Şirketi
VEKİLİ : Av. …

KARŞI TARAF (DAVACI) : … Su ve Kanalizasyon İdaresi Genel Müdürlüğü
VEKİLİ : Av. …

İSTEMİN KONUSU : … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: İzmir İli, Cumaovası (Menderes) ve Seferihisar İlçeleri, … ve … Mahalleleri Mevkiinde davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "37,5 MWe Jeotermal Enerji Santrali ve Yardımcı Kaynak (GES+RES) Tesisleri" projesi ile ilgili olarak Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğünce verilen … tarih ve … sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu" kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; uyuşmazlığın çözümü amacıyla çevre mühendisi, jeoloji mühendisi, hidrojeoloji mühendisi, kimya mühendisi ve biyolog bilirkişilerden oluşan bilirkişi heyetiyle yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporunda özetle; dava konusu projeyle ilgili hazırlanan ÇED raporu ve eklerinde jeolojik ve hidrojeolojik değerlendirmelerin yeterli düzeyde bilimsel ve saha gerçekleriyle uyumlu açıklandığı, JES etkinliklerinin genel olarak buhar çıkaran ve kimyevi atık bırakan etkinlikler olmakla birlikte, ÇED raporunda bu konularla gerekli önlemlerin ve taahhütlerin belirtilmiş olduğu, alanın jeolojik ve hidrojeolojik özelliklerinin, yeraltı suyu varlığının, su noktalarının, vb. konuların değerlendirilerek olası çevresel etkileri ile alınması gereken önlemlerin ve ilgili taahhütlerin belirtilmiş olduğu, proje kapsamında önerilen önlemlere ve taahhütlere uyulması durumunda dava konusu etkinliğin bölgedeki yüzey suyu ve yeraltı suyu kullanımına olumsuz etkisinin olmayacağı, test sularının deşarj edilmeden yönetilmesi için sözü edilen; kuyu başı çamur havuzu ve 13.400 m3 acil durum havuzu varlığında öncelikle re enjeksiyon kuyusunun açılıp test sularının re enjekte edilerek bertarafının mühendislik olarak uygulanabilecek bir yöntem olduğu, ÇED raporu ve eklerinde bulunan kimyasallar, bunların uygulanma yöntemleri, çevresel etkileri ve bertaraf edilmesi ile ilgili değerlendirmeler yeterli seviyede olup, yapılacak uygulamalar ile uyumlu olduğu, proje kapsamında özellikle JES kuyularından ortaya çıkabılecek kirletici yükü fazla olan riskli gaz ve sıvı atıkların mühendislik olarak uygun şekilde bertaraf edilmesinin ve çevreye karışmasının engellenmesinin mümkün olduğu ve bu konularla ilgili gerekli önlemlerin ve taahhütlerin ÇED raporunda detaylı bir şekilde belirtildiği, ancak ÇED raporunda projeden (GES, RES, JES) kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceğinin ve bu etkilere karşı alınacak önlemlerin neler olacağının belirtilmediği, hayvan türlerinin popülasyon yoğunluklarının belirlenmediği, omurgasız hayvan faunasının özellikle gündüz kelebeklerinin belirlenmediği, arıların bu projeden etkilenme durumlarından hiç bahsedilmediği, fauna için izleme ve bazı türler için taşıma dışında önlemlerin alınmadığı ve memeli arazi çalışmalarının sadece 2021 yılı Ağustos ayında yapılmasından dolayı bölgenin biyolojik çeşitliliğinin tam olarak ortaya çıkarılamadığı, arazi çalışmaları esnasında tespit edilen türlerin fotoğraflarının verilmediği, fotoğrafı verilen türün isminin tür listesinde olmadığı ve tür listelerinin daha çok literatür çalışması şeklinde olması nedeniyle ve proje alanı içerisinde bulunan ve endemik bir tür olan (Anatololacerta anatolica) türü ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği, dolayısıyla son şekli verilen ÇED raporunun yetersiz olduğu, sonuç olarak, ayrı bilim disiplinlerinde inceleme ve değerlendirmelerini yapan bilirkişi heyetince dava konusu "ÇED Olumlu" kararının yukarıda yer alan açıklamalar bağlamında uygun olmadığı, yönünde tespit ve değerlendirmelerde bulunulmuştur.
Bu durumda; yukarıda bahsedilen mevzuat hükümleri, dosyada bulunan bilgi belge ve bilirkişi raporunun birlikte değerlendirilmesinden; ÇED raporunda projeden (GES, RES, JES) kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceğinin ve bu etkilere karşı alınacak önlemlerin neler olacağının belirtilmediği, hayvan türlerinin popülasyon yoğunluklarının belirlenmediği, omurgasız hayvan faunasının özellikle gündüz kelebeklerinin belirlenmediği, arıların bu projeden etkilenme durumlarından hiç bahsedilmediği, fauna için izleme ve bazı türler için taşıma dışında önlemlerin alınmadığı ve memeli arazi çalışmalarının sadece 2021 yılı Ağustos ayında yapılmasından dolayı bölgenin biyolojik çeşitliliğinin tam olarak ortaya çıkarılamadığı, arazi çalışmaları esnasında tespit edilen türlerin fotoğraflarının verilmediği, fotoğrafı verilen bir türün isminin tür listesinde olmadığı ve tür listelerinin daha çok literatür çalışması şeklinde olması nedeniyle ve proje alanı içerisinde bulunan ve endemik bir tür (Anatololacerta anatolica) ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği tespitleri karşısında, projeden kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceği ve bu etkilere karşı önlemlerin neler olduğunun belirtilmediği, dava konusu alanda fauna alanında yeterli inceleme ve araştırma çalışmalarının yapılmadığı, endemik türlerin yaşatılmasına ve korunmasına ilişkin önlemlerin alınmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle, hukuka aykırı bulunan dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI : 1 Davalı idare tarafından, söz konusu projeyle ilgili ÇED sürecinin mevzuata uygun işletildiği, ilgili kurumlardan alınan görüşler dikkate alınarak verilen ÇED Olumlu kararının hukuka uygun olduğu, Mahkeme kararının bozulması gerektiği ileri sürülmektedir.
2 Davalı yanında müdahil tarafından, davacı tarafından arama ve işletme ruhsatlarına karşı açılan davalarda ruhsatların iptaline karar verildiğinden bahisle, ÇED Olumlu kararının da iptaline karar verilmesi gerektiği ileri sürülmüş ise de, söz konusu davaların henüz kesinleşmediği, diğer taraftan, işbu davada hazırlanan bilirkişi raporunda yer verilen biyoloğun değerlendirmelerine karşılık "ekolojik izleme ve değerlendirme raporu 2023/Mart" başlıklı uzman görüşünün Mahkemeye sunulduğu, ancak Mahkemece yeniden sunulan bu raporla ilgili herhangi bir ek bilirkişi raporu veya yeni bir bilirkişi raporu alınmayarak itirazlar karşılanmaksızın hüküm kurulduğu, sonuç olarak biyolog bilirkişi tarafından ÇED raporunda yer alan hususlar dikkate alınmaksızın değerlendirme yapıldığından, bilirkişi raporunun bu kısmının da hükme esas alınması suretiyle verilen Mahkeme kararının bozularak, davanın reddine karar verilmesi gerektiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Davacı tarafından, temyiz istemlerinin reddi ile dava konusu işlemin dayanağı ÇED raporunun yetersiz olduğu yönündeki bilirkişi raporunun hükme esas alınması suretiyle dava konusu işlemin iptali yolunda verilen Mahkeme kararının onanması gerektiği savunulmuştur.

TETKİK HÂKİMİ : …
DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin reddi ile usul ve yasaya uygun olan İdare Mahkemesi kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 17. maddesinin 2. fıkrası uyarınca duruşma istemi yerinde görülmeyerek ve Üye …'in aynı Kanun'un "İvedi yargılama usulü" başlıklı 20/A maddesinin (i) bendi uyarınca "temyiz iddialarının açıklığa kavuşturulması amacıyla ek bilirkişi incelemesinin Dairemizce yaptırılması ve sonucuna göre karar verilmesi gerektiği" yolundaki usule ilişkin azlık oyuna karşın, Mahkemece maddi olay açıklığa kavuşturulmadığından, bu aşamada temyiz isteminin esasının görüşülemeyeceği sonucuna varılarak, gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY :
Davalı yanında müdahil tarafından İzmir İli, Cumaovası (Menderes) ve Seferihisar İlçeleri, …ve …Mahalleleri Mevkiinde,1x12,5 MWe + 1 x 25 MWe iki ünite olmak üzere toplam 37,5 MWe kapasiteli jeotermal kaynaktan enerji üretim tesisinin, 12 adet üretim kuyusu amaçlı, 10 adet reenjeksiyon amaçlı olmak üzere toplam 23 adet jeotermal kaynak arama (sondaj) faaliyetinin, 1 adet arama kuyusunun, yardımcı kaynak olmak üzere 2 MWe kapasiteli güneş enerji santralinin, 3,6 MWe kapasiteli 1 adet rüzgâr türbinin yapılmasının planlanması üzerine, hazırlanan ÇED raporu davalı idareye sunulmuştur.
İlgili kurumlardan alınan görüşler neticesinde, söz konusu projeyle ilgili …tarih ve …sayılı "ÇED Olumlu" kararı verilmiştir.
Bunun üzerine, anılan "ÇED Olumlu" kararının iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT:
2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez..." hükmüne yer verilmiştir.
25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve dava konusu işlem tarihinde yürürlükte bulunan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 4. maddesinde; ''Çevresel etki değerlendirmesi olumlu kararı: Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hakkında Komisyon tarafından yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararı olarak tanımlanmıştır. Aynı Yönetmeliğin 6. maddesinde ise; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler. (2) Kamu kurum/kuruluşları, bu Yönetmelik hükümlerinin yerine getirilmesi sürecinde proje sahiplerinin veya Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların isteyeceği konuya ilişkin her türlü bilgi, doküman ve görüşü vermekle yükümlüdürler. (3) (Değişik:RG 26/5/2017 30077) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ancak bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel teşkil etmez. (4) Bu Yönetmelik hükümlerine göre karar tesis edilmeden önce, projenin gerçekleştirilmesinin mevzuat bakımından uygun olmadığının tespiti halinde, aşamasına bakılmaksızın süreç sonlandırılır." kuralına, 7. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğin; a) Ek 1 listesinde yer alan projelere, b) "ÇED Gereklidir" kararı verilen projelere, c) Kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi ek 1 listesinde belirtilen eşik değer veya üzerinde olan projelere, ÇED Raporu hazırlanması zorunludur." kuralına yer verilmiştir.
Aynı Yönetmeliğin Ek III bölümünde; Çevresel Etki Değerlendirmesi Genel Formatının ihtiva etmesi gereken hususlar düzenlenmiş, Bölüm I: Projenin tanımı ve özellikleri; a) Proje konusu yatırımın tanımı, özellikleri, ömrü, hizmet maksatları, önem ve gerekliliği, b) Projenin yer ve teknoloji alternatifleri, proje için seçilen yerin koordinatları Bölüm II: Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Çevresel Özellikleri; Proje alanının ve önerilen proje nedeniyle etkilenmesi muhtemel olan çevrenin; nüfus, fauna, flora, jeolojik ve hidrojeolojik özellikler, doğal afet durumu, toprak, su, hava, atmosferik koşullar, iklimsel faktörler, mülkiyet durumu, kültür varlığı ve sit özellikleri, peyzaj özellikleri, arazi kullanım durumu, hassasiyet derecesi (Ek 5’deki Duyarlı Yöreler Listesi de dikkate alınarak) benzeri özellikleri Bölüm III: Projenin İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler, Projenin; a) Çevreyi etkileyebilecek olası sorunların belirlenmesi, kirleticilerin miktarı, alıcı ortamla etkileşimi, kümülatif etkilerin belirlenmesi, b) Sera gazı emisyon miktarının belirlenmesi ve emisyonların azaltılması için alınacak önlemler, c) Projenin çevreye olabilecek olumsuz etkilerinin azaltılması için alınacak önlemler, ç) İzleme Planı (inşaat dönemi), Bölüm IV: Halkın Katılımı; a) Projeden etkilenmesi muhtemel ilgili halkın belirlenmesi ve halkın görüşlerinin çevresel etki değerlendirmesi çalışmasına yansıtılması için önerilen yöntemler, b) Görüşlerine başvurulması öngörülen diğer taraflar, Notlar ve Kaynaklar; Ekler: Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası hazırlanmasında kullanılan bilgi ve belgeler ile raporda kullanılan tekniklerden rapor metninde sunulamayan belgeler, Proje için seçilen yerin koordinatları, Proje için belirlenen yer ve alternatiflerinin varsa; çevre düzeni, nazım, uygulama imar planı, vaziyet planı veya plan değişikliği teklifleri, Proje ile ilgili olarak daha önceden ilgili kurumlardan alınmış belgeler şeklinde düzenlemeler yer almıştır.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME :
Yukarıda yer verilen hükümler uyarınca; çevresel etki değerlendirmesi ile, gerçekleştirilmesi planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlendiği, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin irdelendiği, seçilen yer ile teknoloji alternatiflerinin değerlendirildiği, ayrıca projelerin uygulanmasının izlendiği ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaların belirlendiği bir süreç öngörülmüş olup, Yönetmelik kapsamında yer alan bir faaliyet nedeniyle hazırlanacak ÇED raporunda özel format uyarınca, projenin gerçekleştirileceği yer ile alternatif alanlar belirlenerek projenin hizmet amacı, önem ve gerekliliği kapsamında yerin ve etki alanının çevresel özellikleri, çevresel etkiler ve alınacak önlemlerin tartışılması, faaliyet yerinin belirlenmesinde ise, faaliyetin büyüklüğü, amacı, ulaşım, iklim, toprağın ve çevrenin özellikleri, olası etkiler ve etkilerin azami giderilme olanakları gibi unsurların etkili olması, bu bağlamda, sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir çevre dengesinin sağlanması yolunda belirtilen nitelikteki bir faaliyete en uygun yerin seçilmesi esastır.
Çevresel etki değerlendirmesi; gerçekleştirilmesi planlanan projenin, çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin belirlenerek değerlendirilmesi amacıyla yapıldığından, ÇED sürecinde verilen kararların iptali istemiyle açılacak davalarda, yukarıda belirtilen Yönetmeliğin Ek III. maddesindeki unsurlar yönünden, ÇED kararlarının bir bütün olarak çevresel etkilerinin irdelenmesi gerekmektedir.
Dosyanın incelenmesinden; her ne kadar İdare Mahkemesince, bilirkişi raporu hükme esas alınmak suretiyle hayvan türlerinin popülasyon yoğunluklarının belirlenmediği, omurgasız hayvan faunasının özellikle gündüz kelebeklerinin belirlenmediği, arıların bu projeden etkilenme durumlarından hiç bahsedilmediği, fauna için izleme ve bazı türler için taşıma dışında önlemlerin alınmadığı ve memeli arazi çalışmalarının sadece 2021 yılı Ağustos ayında yapılmasından dolayı bölgenin biyolojik çeşitliliğinin tam olarak ortaya çıkarılamadığı, arazi çalışmaları esnasında tespit edilen türlerin fotoğraflarının verilmediği, fotoğrafı verilen bir türün isminin tür listesinde olmadığı ve tür listelerinin daha çok literatür çalışması şeklinde olması nedeniyle ve proje alanı içerisinde bulunan ve endemik bir tür (Anatololacerta anatolica) ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği tespitleri karşısında, projeden kaynaklı etkilerin doğal çevreyi nasıl etkileyeceği ve bu etkilere karşı önlemlerin neler olduğunun belirtilmediği, dava konusu alanda fauna alanında yeterli inceleme ve araştırma çalışmalarının yapılmadığı, endemik türlerin yaşatılmasına ve korunmasına ilişkin önlemlerin alınmadığı gerekçesiyle dava konusu "ÇED Olumlu" kararının iptaline karar verilmiş ise de, gerek bilirkişi raporuna itiraz dilekçesinde gerekse temyiz dilekçesinde; bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporundaki memelilerle ilgili çalışmaların sadece Ağustos 2021 tarihinde yapılmasının yetersiz olduğu yönündeki tespitle ilgili olarak davalı yanında müdahil tarafından sahada farklı tarihlerde incelemeler yapıldığının, bu incelemelere ek olarak çalışma alanında farklı lokasyonlarda fotokapanlar kurularak memeli faunasının ilkbahardan sonbahara kadar izlenmesinin sağlandığının, ancak bu bölümde yarasaların daha aktif olduğu dönem olan ağustos ayının özel olarak vurgulandığının belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporunda herpetofauna, kuşlar ve memeli hayvanlarla ilgili önlemlerin daha çok izleme çalışmalarına dayandığı, bazı türlerin taşınacağının belirtilmesine rağmen bunlarla ilgili popülasyon çalışması yapılmadığı için taşıma işleminin birey mi popülasyon bazlı mı yapılacağının belirtilmediği yönündeki eleştiri ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından, bilimsel olarak popülasyon çalışmalarının konunun uzmanlarına göre en 3 yılı kapsadığı, ancak ÇED süreci içerisinde tamamlanması mümkün olmayan ve ilgili kurum tarafından zorunlu tutulmayan bu çalışmaların ÇED kararı sonrasında izleme dönemlerinde de yapılabildiğinin ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda yer alan genişletme yapılacak yol ile ilgili herhangi bir ekolojik değerlendirme yapılmadığı yönündeki eleştiriyle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından projede JES ve GES alanlarına mevcut yol üzerinden erişim sağlanabildiği, türbin ekipmanlarının taşınması için yeni yol açılmasına ihtiyaç duyulmamakla birlikte, türbin noktasına yaklaşık 400 metrelik stabilize yolda genişletme ihtiyacının oluşabileceği, bu durumda da ÇED raporunda, yol açma faaliyetlerinin kuluçka dönemi dışında gerçekleştirileceğinin, yerli türlerin kuluçka döneminin erken başlaması nedeniyle buna bağlı olarak kontroller yapılarak bu türlerin yuvasının bulunup bulunmadığının kontrol edileceğinin, yuva ya da yavrulara rastlanırsa yavrulara el teması olmaksızın uygun yöntemlerle en yakın ağaca veya uygun habitata yuva naklinin yapılacağının belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporunda karakızılkuyruk kuş türünün fotoğrafının olduğu halde türlere ait tabloda yer verilmediği yönündeki tespitle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından söz konusu kuşun varlığının alanda tespit edilerek fotoğraflandığının, ancak endemik bir tür olmadığının, türlere ait tabloda ise sehven yer verilmediğinin ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda yer alan proje alanındaki herpetofauna türlerinin projeden nasıl etkileneceğine ve alınması gereken tedbirlere ÇED raporunda yer verilmediği hususu ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından ÇED raporunun ekosistem değerlendirme raporu ile ilgili kısmında yaban hayvanları ve fauna türleri üzerine olabilecek etkiler ve alınması gereken koruma tedbirlerine yer verildiğinin belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan ÇED raporunda sadece gösterge omurgalı faunasının belirlendiği, omurgasız hayvanların belirlenmemesinin bir eksiklik olduğu, gündüz kelebeklerinin hiç incelenmediği yönündeki eleştiriyle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından, omurgasız veya diğer türlere ilişkin özel değerlendirmelerin, proje alanının veya etki alanının ancak korunan alan olduğu durumda Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından talep edildiğinin, proje alanında da korunan bir alan bulunmadığının, sadece koruma statüsünde olmasa da "Yeniköy hedef türce zengin alan" belirlendiğinin, ancak bu alanda projenin gerçekleşmeyecek olması nedeniyle bu alana herhangi bir etkinin beklenmediğinin ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda eleştirilen ÇED raporunda arılardan hiç bahsedilmemesi hususu ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından arazi çalışmaları sırasında bölgede arı türlerinin tespit edilmediğinin, sosyal mevcut durum ve etki değerlendirme raporu çalışmaları kapsamında bölge halkı ve muhtarlar ile yapılan çalışmada bölgede arıcılık faaliyetinin yapılmadığının tespit edildiğinin belirtildiği, bilirkişi raporunda yer alan habitatta meydana gelecek değişimlerle ilgili ÇED raporunda önlemlere yer verilmediği yönündeki değerlendirme ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından ÇED raporunun eki olan ekosistem değerlendirme raporunun 39. ve 40. sayfalarında habitatın korunması için gerekli tedbirlere yer verildiğinin, ayrıca izleme çalışmalarında elde edilen verilerin neticesinde gerekli görülmesi halinde yeni önlemlerin geliştirilip uygulanması hususunun da ÇED raporunda yer aldığının, dolayısıyla bilirkişi raporunda yer alan tüm hayvanlar için izlemenin dışında alternatif öneri verilmediği yönündeki eleştirinin de dayanağının bulunmadığının ileri sürüldüğü, bilirkişi raporunda GES çevresinde yoğun ışık yansımasının bulunması nedeniyle kuşlara ve böceklere etkisinin incelenmediği değerlendirmesi ile ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından yeni teknolojiye sahip GES'lerde panellerin "göl etkisi" oluşturmadığı gibi, proje alanının kuş göç yolları üzerinde bulunmadığının belirtildiği, bilirkişi raporundaki Ağustos 2021'de yapılan arazi çalışmalarının yüksek sıcaklık nedeniyle memeli fauna türlerinin tespitini sınırlandırdığı eleştirisiyle ilgili olarak, davalı yanında müdahil tarafından yarasa türlerinin tespiti için uygun olan ağustos ayının seçildiğinin, alana yerleştirilen fotokapanlar sayesinde ilkbahardan sonbahara kadar uzun süreli veri toplanıldığının, sonuç olarak, her türün fotoğrafının çekilmesinin arazi çalışmaları kapsamında mümkün olmadığının, ÇED kararından sonraki izleme çalışmaları kapsamında da detaylı önlemlerin alınacağının taahhüt edildiğinin ileri sürüldüğü anlaşılmıştır.
Uyuşmazlıkta; davacı tarafından, …numaralı jeotermal kaynaklar ve doğal mineralli sular işletme ruhsat sahası içerisinde 12 adet üretim kuyusu ve 10 adet reenjeksiyon kuyusu açılmasının, yardımcı kaynak olarak GES ve RES yapılmasının, …numaralı Yeniköy arama ruhsat sahasında ise 1 adet arama kuyusunun açılmasının planlandığı, ancak …numaralı ruhsat alanının büyük bir kısmının Tahtalı Barajı uzun mesafeli koruma alanında ve Tahtalı Barajı uzun mesafeli dere mutlak koruma alanında, kısmen de havza dışında kaldığı, …numaralı ruhsat alanının kısmen Tahtalı Barajı uzun mesafeli koruma alanında ve büyük bir kısmının da havza dışında kaldığı, söz konusu alanda geçerli olan plan hükümlerine göre söz konusu projenin yapılamayacağı ileri sürülmüş ise de, bilirkişi raporunda proje kapsamındaki tüm etkinliklerin Tahtalı Barajı uzun mesafeli koruma alanı dışında kaldığı, dolayısıyla ÇED raporundaki taahhütlere uyulması durumunda dava konusu projenin yüzey suyu ve yeraltı suyu kullanımına olumsuz etkisinin olmayacağı belirtilmiş olup, diğer uzmanlık alanları (çevre, kimya, jeoloji) itibarıyla da projenin muhtemel çevresel etkilerine karşı alınması gerekli önlemlerin yeterli bulunduğunun dikkate alındığında, bilirkişi raporunda faunayla ilgili yapılan değerlendirmelere yönelik davalı yanında müdahilin uyuşmazlığın esasını etkileyebilecek nitelikteki (yukarıda yer verilen) itirazlarının açıklığa kavuşturulması ve ÇED raporunda eksik olarak tespit edilen hususların bulunması durumunda, bu hususların ÇED raporunun tamamını kusurlandırıp kusurlandırmayacağının da değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Öte yandan, Mahkeme kararında diğer bir iptal gerekçesi olarak yer alan proje alanı içerisinde endemik tür olan Anadolu Kaya Kertenkelesi (Anatololacerta anatolica) ile ilgili uygun bir eylem planının verilmediği hususuyla ilgili olarak "... Çalışma alanı sınırları içerisinde izlemeye konu olan Anadolu Kaya Kertenkelesi (Anatololacerta anatolica) türünün zarar görmesini engellemek amacıyla herhangi bir faaliyete başlanmadan önce arazi hazırlık aşaması öncesinde doktora seviyesinde bir herpetolog tarafından taşınması sağlanacaktır. Eğer alternatif habitat bulunamaması veya taşıma yapılmasının uygun olmaması durumunda İn situ koruma tedbiri alınarak izlenecek türlerin bulunduğu lokasyon ve çevresine koruma bandı bırakılarak bu bölgede herhangi bir faaliyet yapılmayacaktır. ..." şeklindeki ÇED raporunda yer verilen tedbirin neden yetersiz bulunduğu hususunun da bilirkişilerce ayrıca ortaya konulması gerekmektedir.
Bu itibarla, uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla ek bilirkişi raporu alınmak ya da gerekirse mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmak suretiyle uyuşmazlığın esası hakkında yeniden bir karar verilmesi gerekmektedir.

KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Temyiz istemlerinin kabulüne,
2. Temyize konu …İdare Mahkemesinin …tarih ve E:…, K:…sayılı kararının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,
4. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A 2 (i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 02/11/2023 tarihinde usulde ve esasta oyçokluğuyla karar verildi.


(X) KARŞI OY :

Temyize konu İdare Mahkemesi kararında; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinin 2. fıkrasında sayılan bozma nedenlerinden hiçbirisi bulunmadığından, Mahkeme kararının onanması gerektiği oyu ile aksi yöndeki çoğunluk kararına katılmıyorum.

2023/112114