Karar Detayı

T.C.

D A N I Ş T A Y

DÖRDÜNCÜ DAİRE

Esas No : 2023/12027

Karar No : 2023/5417

TEMYİZ EDEN (DAVACI): DAVACI: … Anonim Şirketi

VEKİLİ: Av. …

KARŞI TARAF: I DAVALI: … Valiliği

VEKİLİ: Av. …

II MÜDAHİLLER (DAVALI YANINDA): **

1 … Genel Müdürlüğü

VEKİLİ: Av. …

2 … … … … Adi Ortaklığı

VEKİLİ: Av. …

İSTEMİN KONUSU: … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ: **

Dava konusu istem: ... II Hidroelektrik Santralinde elektrik üretim faaliyetinde bulunan davacı şirket tarafından, Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ... Deresi Mevkiinde Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması planlanan "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili olarak Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce verilen … tarih ve … sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararının iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; Ordu İli, Kabadüz ve Mesudiye İlçeleri sınırları içerisinde Armutkolu Çayı, İkidere Deresi ve Melet Irmağı üzerinde yapılması planlanan "Çambaşı Regülatörü, Çambaşı Barajı, ... II HES (75 MWm/74,2 MWe), Malzeme Ocakları, Kırma Yıkama Eleme Tesisi ve Beton Santralleri" projesi ile ilgili olarak … tarih ve … sayılı "ÇED Olumlu" kararı verildiği, Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ... Deresi Mevkii, ... pafta sayılı taşınmazda 64.569 m² (6.46 ha)’lik alanda davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması planlanan II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı projesi ile ilgili olarak Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verildiği, davacı tarafından 13/10/2020 tarihinde taş ocağında yapılan patlatmalardan dolayı ... II HES tesisine, tesis çalışanlarına zarar verildiği, can ve mal güvenliğinin tehlikeye düşürüldüğü belirtilerek taş ocağının faaliyetinin durdurulmasının talep edildiği, davalı idare tarafından 16/10/2020 tarihinde yerinde yapılan denetimde patlatmaların can ve mal güvenliğinin tehlikeye düşürdüğü tespit edilerek, faaliyetin durdurulması gerektiğinin ve HES'in yakınlarında ocak ve yolda yapılacak patlatmaların üniversitelerin ilgili mühendislik dalları tarafından hazırlatılacak patlatma raporu doğrultusunda tekrar değerlendirileceğinin davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğüne bildirildiği, aynı zamanda 16/10/2020 tarihli denetim tutanağına istinaden ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı PTD'de taahhüt edilen miktarlara uygun patlatma yapılmaması nedeniyle taahhüdün ihlal edildiğinden bahisle, ... tarih ve ... sayılı idari yaptırım kararının verildiği, davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğünce "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı PTD'de hem üretim miktarı, hem de tek sefer (bir atımda) patlatmada hesaplanan patlayıcı madde miktarlarının (Dinamit+ANFO) üretilecek bazaltı elde etmek için yeterli gelmemesi nedeni ile çalışma alanı aynı kalmak koşulu ile patlayıcı madde ve üretim miktarlarında artışın planlanması nedeniyle, "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili Ordu Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verildiği, anılan kararın Mahkemelerinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla iptali üzerine yapılan temyiz başvurusu neticesinde Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararıyla PTD ile teknik raporun patlatma tasarımlarının farklı olduğu, önerilen patlatma tasarımına göre PTD'nin revize edilerek davalı idarece yeniden değerlendirilmesi gerektiği, diğer taraftan, bilirkişi raporunda, basamak genişliği, görünür rezervde üretim kaybı miktarı ve patlatma tasarımındaki delik sayıları arasında farklılık olduğu belirtilmesine karşın, davalı idare tarafından maddi hata olduğu ileri sürülmüş ise de, dava konusu işlemin dayanağının PTD olduğu ve izleme çalışmalarının PTD'de yer alan taahhütler esas alınarak yapılacağı dikkate alındığında, PTD'de yer verilen bilgilerin de tamamıyla birbiriyle örtüşmesi gerektiği, bu itibarla, yukarıda belirtilen hususlarda eksiklik içeren PTD esas alınarak verilen dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararında hukuka uyarlık, temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmediği gerekçesiyle onanmasına karar verildiği, sonrasında yeniden hazırlanan proje tanıtım dosyası kapsamında Ordu Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce verilen 31/10/2022 tarih ve E.2022202 sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle de bakılan davanın açıldığı, uyuşmazlığın çözümü özel ve teknik bilgi gerektirdiğinden, dosyadaki bilgi ve belgelerle tarafların iddia ve savunmaları ve Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararı da dikkate alınmak suretiyle; jeoloji mühendisi, inşaat mühendisi, harita mühendisi, çevre mühendisi ve maden mühendisinden oluşan heyete yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan bilirkişi raporlarında yer alan tespitler ile dosya kapsamında yer alan tüm bilgi ve belgelerin değerlendirilmesinden; proje sahasına en yakın birimin proje sahasının 185 m doğusunda Melet Irmağının akış aşağı sağ sahilinde inşa edilmiş olan HES santral binası olduğu, Kabadüz İlçesi Özlükent Mahallesindeki HES santral binası ile ocak sahasında 185 m mesafe bulunduğu ve santral binasının taş ocağına göre 100 m daha aşağı kotta bulunduğu, proje sahasının 25 m kuzeyinde ve 140 m güneyinde karayolu tünel girişlerinin bulunduğu, proje sahasına en yakın konutun Kabadüz İlçesi Özlükent Mahallesinde 700 m mesafede olduğu, Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ...deresi Mevkiinde faaliyet gösteren … ruhsat numaralı II A Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artış Projesinin bulunduğu alanda; aglomera, tüfit, bazaltik andezitik lav, kumtaşı, silttaşı, çakıltaşı, kiltaşı, killi kireçtaşı, kireçtaşından oluşan Santoniyen Kampaniyen yaşlı Çağlayan formasyonu yer aldığı, yapılan gözlemlerde bazaltik kayaçların oldukça çatlaklı ve kırıklı yapıda olduğu ve farklı yönlerde gelişen süreksizlik sistemleri içerdiği, Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan heyelan envarter haritasına göre; dava konusu projenin bulunduğu alanda ve yakın çevresinde herhangi bir aktif heyelan alanı bulunmadığı, dava konusu taş ocağının bulunduğu alana en yakın aktif heyelan bölgesinin, projenin kuş uçuşu yaklaşık 12 km doğusunda yer aldığı, mevcut ve kapasite artırım sonrası bir deliğe doldurulan toplam patlayıcı miktarı (32 kg) değişmemekle birlikte, bir patlatmadaki delik sayısı artırılacağı (13 den 85 e), gecikmeli kapsüller ile birim zamanda oluşan titreşim miktarının en aza indirilmesinin mümkün olduğu, PTD’de bazı detayların genel olarak verildiği, kapasite artışına yönelik hesaplamalardaki yazım hatalarının genel işleyiş ve davaya konu titreşim düzeyinin değişiminde etkin rol almadığı, ocakta yapılan patlatmalar sonrası davaya konu HES santraline 2 mm/sn düzeyinde titreşim etki edeceği, bu etkinin teknik olarak Karayolları üst limit değerinden (< 5mm/sn) az olduğu, patlatma yapılacak gün ve saatlerin kesin olarak belirlenmesi ve plana kati surette uyulması, ya da enerji üretimi için (şirket yetkilisinin bahsettiği üzere) patlatma günlerine denk gelen saatlerde ihale ve enerji satımı kısmına girmemesinin tavsiye edildiği, proje kapsamında işletilmesi planlanan II (a) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Projesinin 29.07.2022 tarihli ve 31907 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ÇED Yönetmeliğinin EK II Seçme Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesinin Madencilik Projeleri başlıklı 45. Maddesi a) Madenlerin çıkarılması (Ek 1 listesinde yer almayanlar)” kapsamına dahil projelerden olduğu, dosyadaki bilgi ve belgeler incelendiğinde İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğünün ÇED süreci boyunca izlemiş olduğu yöntemler ve ilgili kurum/kuruluş izinleriyle birlikte yürütülen sürecin yönetmelik çerçevesinde olduğunun yapılan yazışmalardan ve alınan izin ve görüşlerden anlaşıldığı, PTD’nin atıksu, katı atık ve tehlikeli atıkların toplanması uzaklaştırılması zararsız hale getirilmesi ve çevresel yönden geçici ve kabul edilebilir etkileri yönünden yöntem ve taahhütlerinin yeterli olduğu, PTD’de modelleme çalışmaları ile yapılan teorik toz emisyonu hesaplamaların uydu harita gösterimi şeklinde matematiksel hesaplamalarla yapıldığı ve bulunan sonuçların yönetmelikte belirlenen sınır değerlerin altında veya üstünde kaldığı şeklinde belirtildiği, toz emisyonu hesaplamalarında ppm konsatrasyonları için SKHKKY sınır değeri olan 50 µg/m3 aşan değerlerin modelleme çalışmasında değerlendirildiği, SKHKKY’de PM10 için “bir yılda 35 defadan fazla aşılmaz” ibaresinin yer aldığı, modelleme çalışmasında 50 µg/m3 değerinin 35 defadan fazla aşılmadığının görüldüğü ve faaliyet süresince 03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde belirtilen esaslara uyulacağı taahhüdünün verildiği, toz oluşumunu önlemek amacıyla mevsimsel şarta bağlı kalınmadan her dönemde tozumanın olmaması için sürekli ve düzenli olarak su ile nemlendirme çalışmalarının yapılması ve yolların sürekli nemli olması gibi kontrol tedbirlerinin uygulanması durumunda, oluşan toz emisyonunun azalmasının sağlanarak yerleşim birimleri ve tarımsal alanlarda meydana gelebilecek olumsuz etkilerin kabul edilebilir sınır değerleri içerisinde kalacağı, toz ölçümleri gibi gürültü ölçümlerinin de yerinde yapılmasının gerçek düzeylerin belirlenmesi adına gerekli olacağı, ocakta meydana gelecek gürültüden dolayı; çalışanların sağlığını koruyabilmek, faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçlerin kullanılmasının sağlanması ile dava konusu faaliyetin çevresel etkilerinin çalışanlar ve yakın yerleşim yerlerinde yaşayanlar (o mesafelere kadar sönümleneceğinden) için kabul edilebilir sınırlarda olacağı, PTD’de ulaşım, yol ve trafik açısından gerekli bilgilere ve alınması gereken önlemlere yer verildiği, faaliyet sırasından ulaşımdan oluşabilecek zararları telafi etmeye yönelik taahhütlerin bulunduğu, saha içi ve saha dışı trafik yönetim planın hazırlandığı gözetildiğinde; bilimsel ve teknik açıdan yeterli olarak hazırlanan proje tanıtım dosyası kapsamında verilen dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Belirtilen gerekçelerle davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENİN İDDİALARI: Temyize konu kararın, bilirkişi raporu anlaşılmadan verildiği, patlatmalar nedeniyle oluşacak jeolojik ve sismik değişimler nedeniyle tesisin uğrayacağı ciddi tehditler nedeniyle davanın açıldığı, Mahkemece kesin hüküm itirazlarının dinlenmediği, yeniden aynı bilirkişi heyetinden rapor alındığı, Danıştay kararında da yer aldığı şekliyle; HES yapısı gibi kritik projelerde güvenlik açısından herhangi bir sürprize yer bırakmayacak şekilde, taş ocağının patlatmasız bir açık işletme olması gerektiği, ... II HES Tesisinde yer alan cebri borularda yaklaşık 110 bar basınçlı su taşındığı, patlatmanın yaratacağı vibrasyon ve/veya patlatma sırasında ortaya çıkacak sair nedenlerle oluşabilecek cebri boru hasarının, bölgede yer alan yerleşim yerlerini, yerleşim yerlerinde yaşayanları, ... II HES Tesisini, tesis çalışanlarını, tüm Ordu ilini yok edecek, telafisi mümkün olmayan, son derece tehlikeli sonuçlar doğuracağı, patlatma kaynaklı küçük bir etkinin dahi işletmeyi uzun süreli duruşa mecbur bırakacağı, regülatör havzasının her patlatmada dolduğu ve üst katlarda su birikmesine sebep olduğu, ÇED Gerekli Değildir kararında belirtilen kapasitenin 150.000 ton/yıl olduğu, kapasite arttırımı ile planlanan üretimin 1.250.000 ton/yıl olduğu, artan kapasiteye göre bir değerlendirmenin bilirkişi raporunda yapılmadığı, kapasite artışı ile aşırı üretim talebinin titreşim düzeyinde değişiklik yaratmayacağı görüşünün bilim ile örtüşmediği, PTD'de projenin kuş uçuşu 100 m mesafesinde yer alan ... II HES Tesisine, HES Santral binasına, şalt sahalarına ve cebri boru sistemine yer verilmediği, PTD'de patlatma sayılarında ve buna bağlı hesaplamalarda açık tutarsızlık olduğu, bilirkişi raporunda yer alan, kapasite arttırımı sonrasında, bir deliğe doldurulan patlayıcı miktarında (32 kg) değişiklik olmamakla birlikte, bir patlatmadaki delik sayısının arttırılacağı (13'ten 85'e), gecikmeli kapsüller ile birim zamanda oluşan titreşim miktarının en aza indirilmesinin mümkün olduğu görüşünün gerçek dışı olduğu, keşif günü, elektronik haberleşmeli patlatmanın, santrallerindeki vibrasyon kayıtlarının bilirkişilere sunulduğu, ancak bu kayıtlara bilirkişi raporunda hiç yer verilmediği, sistemi ile alternatif ocak araştırmasının yapılmadığı, bilirkişi raporunda yer alan, taş ocağının yüklenicisinin kendi planladığı gün ve saatlerde, HES Tesisinde üretimin durdurulması tavsiyesinin hukuki bir tanımının olmadığı, yeni PTD ile de HES Üretim Tesislerinin patlatmalardan olumsuz etkilenmesinin önüne geçilemediği, dava konusu projenin yapılmasında, HES Tesisinin varlığının öncelikle dikkate alınması gerektiği, bilirkişilerin patlatmalı üretim nedeniyle oluşacak titreşim vibrasyon etkilerinden tesiste oluşacak etki ve zararlar konusunda somut değerlendirme yapmayıp, bu sorumluluğu Mahkemeye bıraktıkları, Mahkeme kararının bozulması gerekiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI: Davalı idare ve idare yanında müdahil şirketler tarafından temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmuştur.

TETKİK HÂKİMİ: …

DÜŞÜNCESİ: Temyiz isteminin kabulü ile Mahkeme kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA

Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 17. maddesinin 2. fıkrası uyarınca duruşma istemi yerinde görülmeyerek ve dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin işin gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE: **

Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ... Deresi Mevkii, ... pafta sayılı taşınmazda 64.569 m² (6.46 ha)’lik alanda davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması planlanan II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı projesi ile ilgili olarak Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verildiği, Karayolları 7. Bölge Müdürlüğünce "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı PTD'de hem üretim miktarı, hem de tek sefer (bir atımda) patlatmada hesaplanan patlayıcı madde miktarlarının (Dinamit+ANFO) üretilecek bazaltı elde etmek için yeterli gelmemesi nedeni ile çalışma alanı aynı kalmak koşulu ile patlayıcı madde ve üretim miktarlarında artışın planlanması nedeniyle, "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili Ordu Valiliğince … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının verildiği, anılan kararın ... İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla iptali üzerine yapılan temyiz başvurusu neticesinde Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararıyla; PTD ile teknik raporun patlatma tasarımlarının farklı olduğu, önerilen patlatma tasarımına göre PTD'nin revize edilerek davalı idarece yeniden değerlendirilmesi gerektiği, diğer taraftan, bilirkişi raporunda, basamak genişliği, görünür rezervde üretim kaybı miktarı ve patlatma tasarımındaki delik sayıları arasında farklılık olduğunun belirtilmesine karşın, davalı idare tarafından maddi hata olduğu ileri sürülmüş ise de, dava konusu işlemin dayanağının PTD olduğu ve izleme çalışmalarının PTD'de yer alan taahhütler esas alınarak yapılacağı dikkate alındığında, PTD'de yer verilen bilgilerin de tamamıyla birbiriyle örtüşmesi gerektiği, bu itibarla, yukarıda belirtilen hususlarda eksiklik içeren PTD esas alınarak verilen dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararında hukuka uyarlık, temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmediği gerekçesiyle onanmasına karar verildiği, sonrasında yeniden hazırlanan proje tanıtım dosyası kapsamında Ordu Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce verilen 31/10/2022 tarih ve E.2022202 sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle de bakılan davanın açıldığı anlaşılmaktadır.

İLGİLİ MEVZUAT: **

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinin atıf yaptığı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu yerine çıkarılan ve 01/10/2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun "Bilirkişi Raporuna İtiraz" başlıklı 281. maddesinde; (1) Taraflar, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilirler. (2) Mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulmasını sağlamak için, bilirkişiden, yeni sorular düzenlemek suretiyle ek rapor alabileceği gibi, tayin edeceği duruşmada, sözlü olarak açıklamalarda bulunmasını da kendiliğinden isteyebilir." hükmüne yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME: **

Dava dosyasının incelenmesinden; "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili Ordu Valiliğince … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının iptal istemiyle açılan davada, ... İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla verilen dava konusu işlemin iptali yolundaki kararının; Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararıyla; "...İdare Mahkemesince; PTD'de patlatma tekniğinin nonel (elektriksiz ateşleme sistemi) olduğunun belirtildiği, davalı yanında müdahiller tarafından dosyaya sunulan Temmuz 2021 tarihli teknik raporda önerilen kontrollü patlatma sisteminde ise eletronik ateşleme sisteminin önerildiği göz önüne alındığında, PTD'de yer verilmeyen dolayısıyla idarenin denetiminden geçmeyen teknik raporun esas alınmak suretiyle dava konusu kapasite artış projesinin madencilik faaliyetleri açısından uygun hale geldiğinden bahsedilemeyeceği gerekçesiyle de dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş ise de, dava konusu işlemin dayanağı PTD'de patlatma tekniğinin nonel (elektriksiz ateşleme sistemi) olduğu, Temmuz 2021 tarihli teknik raporda ise; 10/07/2021 tarihinde ocakta elektronik ateşleme sistemi ve nonel (elektriksiz) ateşleme sistemi olmak üzere (PTD'de öngörülenden farklı sayıdaki delikle) 2 adet grup patlatmasının yapıldığı belirtilmiş olup, ayrıca teknik raporda elektriksiz ateşleme ile yapılan grup patlatmasının planlanmadığının, sadece mevcut haliyle ölçümlendiğinin, HES yapısı gibi kritik projelerde güvenlik açısından herhangi bir sürprize yer bırakmayacak özelliğe sahip olmasından dolayı elektronik ateşleme sisteminin tercih edildiğinin vurgulandığı, dolayısıyla çalışmalarda elektronik ateşleme sisteminin tercih edilmesinin önerildiği, PTD'de yer alan 85 delikli (ki bilirkişi raporunda PTD delik sayısı ile ilgili çelişkili bilgilerin olduğu belirtilmiştir) grup patlatmalarının söz konusu teknik raporda verilen paterne ve patlayıcı ile patlatma elemanlarına uyulması durumunda ... 2 HES yapısına, cebri borulara, tünel girişlerine herhangi bir çevresel olumsuz etki yaratmayacağının öne sürüldüğü ve ek bilirkişi raporunda da Temmuz 2021 tarihli teknik rapordaki kontrollü patlatma tasarımına uyularak patlatma yapılması halinde, kapasite artış projesinin hukuka uygun olduğunun belirtildiği dikkate alındığında, teknik raporda hem elektronik hem de elektriksiz grup patlatmalarının değerlendirildiği, ancak elektronik ateşleme sisteminin önerildiği ve ek bilirkişi raporunda da teknik raporda önerilen bu sistemin uygun olduğunun işaret edildiği anlaşılmakla birlikte, halihazırda PTD'nin teknik rapor esas alınarak düzenlenmediği, başka bir deyişle, PTD ile teknik raporun patlatma tasarımlarının farklı olduğu, dolayısıyla önerilen patlatma tasarımına göre PTD'nin revize edilerek davalı idarece yeniden değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Diğer taraftan, bilirkişi raporunda, basamak genişliği, görünür rezervde üretim kaybı miktarı ve patlatma tasarımındaki delik sayıları arasında farklılık olduğu belirtilmesine karşın, davalı idare tarafından maddi hata olduğu ileri sürülmüş ise de, dava konusu işlemin dayanağının PTD olduğu ve izleme çalışmalarının PTD'de yer alan taahhütler esas alınarak yapılacağı dikkate alındığında, PTD'de yer verilen bilgilerin de tamamıyla birbiriyle örtüşmesi gerekmektedir." değerlendirmesine yer verilerek, kararda belirtilen hususlarda eksiklik içeren PTD esas alınarak verilen 25/01/2021 tarih ve E.202115 sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararında hukuka uyarlık görülmediği belirtilerek, temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmediği gerekçesiyle kararın onandığı, bakılmakta olan davanın konusu olan "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili olarak verilen 31/10/2022 tarih ve E.2022202 sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının da Danıştay Altıncı Dairesinin belirtilen kararı üzerine tesis edildiği görülmektedir.

Bu durumda; dava konusu işlemin hukuki denetimi yapılırken, dayanak proje tanıtım dosyasının Danıştay Altıncı Dairesi'nin onadığı iptal kararı gerekçesinde yer verilen hususlar çerçevesinde revize edilip edilmediğinin tespit edilmesi, temyize konu Mahkeme Kararına dayanak bilirkişi raporunda, bu doğrultuda bir inceleme yapılması gerekmektedir. Gerek iptal edilen "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı Proje Tanıtım Dosyasında (sayfa 9/64) gerekse, dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı Proje Tanıtım Dosyasında (sayfa 10/102) patlatma esnasında kullanılacak ateşleme sisteminin Nonel (elektriksiz ateşleme sistemi) olarak yer aldığı, yeni Proje Tanıtım Dosyasının ekinde yer alan "EK 10 Delme Patlatma Kılavuzu; Ordu İli, Mesudiye İlçesi ... Mahallesinde Bulunan ... Numaralı Taş Ocağında Gerçekleştirilecek Patlatmaların Çevresel Etkilerinin, Özellikle ... 2 Hidroelektrik Santraline Yönelik Jeolojik Jeomekanik ve Sismik Açılardan Değerlendirilmesine Dair Teknik Raporda; yine HES yapısı gibi kritik projelerde güvenlik açısından herhangi bir sürprize yer bırakmayacak özelliğe sahip olmasından dolayı elektronik ateşleme sisteminin tercih edildiğinin vurgulandığı, 73 delikli elektronik ateşlemeye uygun patlatma paterni yapıldığı ve uygulandığı, Nonel (elektriksiz) ateşleme ile daha büyük bir patlatmanın planlanmadığı, çünkü bu tip kritik projelerde hem titreşimleri hem hava şokunu hem de taş savrulmasını kontrol altına alabilme açılarından en güvenilir ateşleme sisteminin, elektronik ateşleme sistemi olduğu tespitine yer verildiği (teknik raporun 48. sayfası), Teknik Raporda yer alan bu tespite; herhangi bir risk almamak için elektronik ateşleme sisteminin tercih edilmesinin önerildiği belirtilerek PTD'de de yer verildiği (sayfa 44/102) görülmekte; ancak Mahkeme kararına dayanak Bilirkişi Raporunda bu hususlara ve bilirkişi soruları arasında yer almasına rağmen, Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararında yer alan gerekçelere ilişkin bir değerlendirme yapılmadığı görülmektedir.

Bu durumda; dava konusu işlemin hukuki denetimi yapılırken, dayanak proje tanıtım dosyasının Danıştay Altıncı Dairesi'nin onadığı iptal kararı gerekçesi çerçevesinde revize edilip edilmediğinin incelenerek karar verilmesi gerekirken, temyize konu Mahkeme Kararına dayanak bilirkişi raporunda, bu doğrultuda bir inceleme yapılmadığı, kararda kronolojisine yer verilen ve Mahkeme kararları ile yenilenen sürecin bir bütün olarak değerlendirilmediği görülmektedir.

Yukarıda verilen bilgiler ışığında, bilirkişi raporunun hükme esas alınabilecek nitelik ve yeterlilikte olmadığı sonucuna varıldığından, uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla, tarafların tüm iddia ve savunmaları ile birlikte Danıştay Altıncı Dairesi kararında yer alan gerekçeler doğrultusunda, davaya konu projenin çevreye ve HES yapısına olan etkilerinin, teknik raporlarda da önerilemesine rağmen kullanılması planlanan ateşleme sisteminin revize edilip edilmediği hususlarının daha kapsamlı teknik ve bilimsel veriler içerir şekilde üniversitelerin ilgili bölümlerinden seçilecek yeni bir bilirkişi heyetiyle mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması ve bunun sonucunda düzenlenecek raporun incelenmesi suretiyle karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

KARAR SONUCU: **

Açıklanan nedenlerle;

1. Temyiz isteminin kabulüne,

2. Temyize konu … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının BOZULMASINA,

3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,

4. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A 2 (i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 12/10/2023 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.

T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2023/12027
Karar No : 2023/5417

TEMYİZ EDEN (DAVACI) : DAVACI: … Anonim Şirketi
VEKİLİ : Av. …

KARŞI TARAF : I DAVALI: … Valiliği
VEKİLİ : Av. …
II MÜDAHİLLER (DAVALI YANINDA):
1 … Genel Müdürlüğü
VEKİLİ : Av. …
2 … … … … Adi Ortaklığı
VEKİLİ : Av. …

İSTEMİN KONUSU : … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: ... II Hidroelektrik Santralinde elektrik üretim faaliyetinde bulunan davacı şirket tarafından, Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ... Deresi Mevkiinde Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması planlanan "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili olarak Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce verilen … tarih ve … sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; Ordu İli, Kabadüz ve Mesudiye İlçeleri sınırları içerisinde Armutkolu Çayı, İkidere Deresi ve Melet Irmağı üzerinde yapılması planlanan "Çambaşı Regülatörü, Çambaşı Barajı, ... II HES (75 MWm/74,2 MWe), Malzeme Ocakları, Kırma Yıkama Eleme Tesisi ve Beton Santralleri" projesi ile ilgili olarak … tarih ve … sayılı "ÇED Olumlu" kararı verildiği, Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ... Deresi Mevkii, ... pafta sayılı taşınmazda 64.569 m² (6.46 ha)’lik alanda davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması planlanan II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı projesi ile ilgili olarak Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verildiği, davacı tarafından 13/10/2020 tarihinde taş ocağında yapılan patlatmalardan dolayı ... II HES tesisine, tesis çalışanlarına zarar verildiği, can ve mal güvenliğinin tehlikeye düşürüldüğü belirtilerek taş ocağının faaliyetinin durdurulmasının talep edildiği, davalı idare tarafından 16/10/2020 tarihinde yerinde yapılan denetimde patlatmaların can ve mal güvenliğinin tehlikeye düşürdüğü tespit edilerek, faaliyetin durdurulması gerektiğinin ve HES'in yakınlarında ocak ve yolda yapılacak patlatmaların üniversitelerin ilgili mühendislik dalları tarafından hazırlatılacak patlatma raporu doğrultusunda tekrar değerlendirileceğinin davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğüne bildirildiği, aynı zamanda 16/10/2020 tarihli denetim tutanağına istinaden ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı PTD'de taahhüt edilen miktarlara uygun patlatma yapılmaması nedeniyle taahhüdün ihlal edildiğinden bahisle, ... tarih ve ... sayılı idari yaptırım kararının verildiği, davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğünce "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı PTD'de hem üretim miktarı, hem de tek sefer (bir atımda) patlatmada hesaplanan patlayıcı madde miktarlarının (Dinamit+ANFO) üretilecek bazaltı elde etmek için yeterli gelmemesi nedeni ile çalışma alanı aynı kalmak koşulu ile patlayıcı madde ve üretim miktarlarında artışın planlanması nedeniyle, "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili Ordu Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verildiği, anılan kararın Mahkemelerinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla iptali üzerine yapılan temyiz başvurusu neticesinde Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararıyla PTD ile teknik raporun patlatma tasarımlarının farklı olduğu, önerilen patlatma tasarımına göre PTD'nin revize edilerek davalı idarece yeniden değerlendirilmesi gerektiği, diğer taraftan, bilirkişi raporunda, basamak genişliği, görünür rezervde üretim kaybı miktarı ve patlatma tasarımındaki delik sayıları arasında farklılık olduğu belirtilmesine karşın, davalı idare tarafından maddi hata olduğu ileri sürülmüş ise de, dava konusu işlemin dayanağının PTD olduğu ve izleme çalışmalarının PTD'de yer alan taahhütler esas alınarak yapılacağı dikkate alındığında, PTD'de yer verilen bilgilerin de tamamıyla birbiriyle örtüşmesi gerektiği, bu itibarla, yukarıda belirtilen hususlarda eksiklik içeren PTD esas alınarak verilen dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararında hukuka uyarlık, temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmediği gerekçesiyle onanmasına karar verildiği, sonrasında yeniden hazırlanan proje tanıtım dosyası kapsamında Ordu Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce verilen 31/10/2022 tarih ve E.2022202 sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle de bakılan davanın açıldığı, uyuşmazlığın çözümü özel ve teknik bilgi gerektirdiğinden, dosyadaki bilgi ve belgelerle tarafların iddia ve savunmaları ve Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararı da dikkate alınmak suretiyle; jeoloji mühendisi, inşaat mühendisi, harita mühendisi, çevre mühendisi ve maden mühendisinden oluşan heyete yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi neticesinde hazırlanan bilirkişi raporlarında yer alan tespitler ile dosya kapsamında yer alan tüm bilgi ve belgelerin değerlendirilmesinden; proje sahasına en yakın birimin proje sahasının 185 m doğusunda Melet Irmağının akış aşağı sağ sahilinde inşa edilmiş olan HES santral binası olduğu, Kabadüz İlçesi Özlükent Mahallesindeki HES santral binası ile ocak sahasında 185 m mesafe bulunduğu ve santral binasının taş ocağına göre 100 m daha aşağı kotta bulunduğu, proje sahasının 25 m kuzeyinde ve 140 m güneyinde karayolu tünel girişlerinin bulunduğu, proje sahasına en yakın konutun Kabadüz İlçesi Özlükent Mahallesinde 700 m mesafede olduğu, Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ...deresi Mevkiinde faaliyet gösteren … ruhsat numaralı II A Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artış Projesinin bulunduğu alanda; aglomera, tüfit, bazaltik andezitik lav, kumtaşı, silttaşı, çakıltaşı, kiltaşı, killi kireçtaşı, kireçtaşından oluşan Santoniyen Kampaniyen yaşlı Çağlayan formasyonu yer aldığı, yapılan gözlemlerde bazaltik kayaçların oldukça çatlaklı ve kırıklı yapıda olduğu ve farklı yönlerde gelişen süreksizlik sistemleri içerdiği, Maden Tetkik Arama Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan heyelan envarter haritasına göre; dava konusu projenin bulunduğu alanda ve yakın çevresinde herhangi bir aktif heyelan alanı bulunmadığı, dava konusu taş ocağının bulunduğu alana en yakın aktif heyelan bölgesinin, projenin kuş uçuşu yaklaşık 12 km doğusunda yer aldığı, mevcut ve kapasite artırım sonrası bir deliğe doldurulan toplam patlayıcı miktarı (32 kg) değişmemekle birlikte, bir patlatmadaki delik sayısı artırılacağı (13 den 85 e), gecikmeli kapsüller ile birim zamanda oluşan titreşim miktarının en aza indirilmesinin mümkün olduğu, PTD’de bazı detayların genel olarak verildiği, kapasite artışına yönelik hesaplamalardaki yazım hatalarının genel işleyiş ve davaya konu titreşim düzeyinin değişiminde etkin rol almadığı, ocakta yapılan patlatmalar sonrası davaya konu HES santraline 2 mm/sn düzeyinde titreşim etki edeceği, bu etkinin teknik olarak Karayolları üst limit değerinden (< 5mm/sn) az olduğu, patlatma yapılacak gün ve saatlerin kesin olarak belirlenmesi ve plana kati surette uyulması, ya da enerji üretimi için (şirket yetkilisinin bahsettiği üzere) patlatma günlerine denk gelen saatlerde ihale ve enerji satımı kısmına girmemesinin tavsiye edildiği, proje kapsamında işletilmesi planlanan II (a) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Projesinin 29.07.2022 tarihli ve 31907 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan ÇED Yönetmeliğinin EK II Seçme Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesinin Madencilik Projeleri başlıklı 45. Maddesi a) Madenlerin çıkarılması (Ek 1 listesinde yer almayanlar)” kapsamına dahil projelerden olduğu, dosyadaki bilgi ve belgeler incelendiğinde İl Çevre ve Şehircilik Müdürlüğünün ÇED süreci boyunca izlemiş olduğu yöntemler ve ilgili kurum/kuruluş izinleriyle birlikte yürütülen sürecin yönetmelik çerçevesinde olduğunun yapılan yazışmalardan ve alınan izin ve görüşlerden anlaşıldığı, PTD’nin atıksu, katı atık ve tehlikeli atıkların toplanması uzaklaştırılması zararsız hale getirilmesi ve çevresel yönden geçici ve kabul edilebilir etkileri yönünden yöntem ve taahhütlerinin yeterli olduğu, PTD’de modelleme çalışmaları ile yapılan teorik toz emisyonu hesaplamaların uydu harita gösterimi şeklinde matematiksel hesaplamalarla yapıldığı ve bulunan sonuçların yönetmelikte belirlenen sınır değerlerin altında veya üstünde kaldığı şeklinde belirtildiği, toz emisyonu hesaplamalarında ppm konsatrasyonları için SKHKKY sınır değeri olan 50 µg/m3 aşan değerlerin modelleme çalışmasında değerlendirildiği, SKHKKY’de PM10 için “bir yılda 35 defadan fazla aşılmaz” ibaresinin yer aldığı, modelleme çalışmasında 50 µg/m3 değerinin 35 defadan fazla aşılmadığının görüldüğü ve faaliyet süresince 03.07.2009 tarih ve 27277 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliğinde belirtilen esaslara uyulacağı taahhüdünün verildiği, toz oluşumunu önlemek amacıyla mevsimsel şarta bağlı kalınmadan her dönemde tozumanın olmaması için sürekli ve düzenli olarak su ile nemlendirme çalışmalarının yapılması ve yolların sürekli nemli olması gibi kontrol tedbirlerinin uygulanması durumunda, oluşan toz emisyonunun azalmasının sağlanarak yerleşim birimleri ve tarımsal alanlarda meydana gelebilecek olumsuz etkilerin kabul edilebilir sınır değerleri içerisinde kalacağı, toz ölçümleri gibi gürültü ölçümlerinin de yerinde yapılmasının gerçek düzeylerin belirlenmesi adına gerekli olacağı, ocakta meydana gelecek gürültüden dolayı; çalışanların sağlığını koruyabilmek, faaliyetin sürekliliğini sağlayabilmek için kulaklık veya kulak tıkaçları gibi uygun koruyucu araç ve gereçlerin kullanılmasının sağlanması ile dava konusu faaliyetin çevresel etkilerinin çalışanlar ve yakın yerleşim yerlerinde yaşayanlar (o mesafelere kadar sönümleneceğinden) için kabul edilebilir sınırlarda olacağı, PTD’de ulaşım, yol ve trafik açısından gerekli bilgilere ve alınması gereken önlemlere yer verildiği, faaliyet sırasından ulaşımdan oluşabilecek zararları telafi etmeye yönelik taahhütlerin bulunduğu, saha içi ve saha dışı trafik yönetim planın hazırlandığı gözetildiğinde; bilimsel ve teknik açıdan yeterli olarak hazırlanan proje tanıtım dosyası kapsamında verilen dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Temyize konu kararın, bilirkişi raporu anlaşılmadan verildiği, patlatmalar nedeniyle oluşacak jeolojik ve sismik değişimler nedeniyle tesisin uğrayacağı ciddi tehditler nedeniyle davanın açıldığı, Mahkemece kesin hüküm itirazlarının dinlenmediği, yeniden aynı bilirkişi heyetinden rapor alındığı, Danıştay kararında da yer aldığı şekliyle; HES yapısı gibi kritik projelerde güvenlik açısından herhangi bir sürprize yer bırakmayacak şekilde, taş ocağının patlatmasız bir açık işletme olması gerektiği, ... II HES Tesisinde yer alan cebri borularda yaklaşık 110 bar basınçlı su taşındığı, patlatmanın yaratacağı vibrasyon ve/veya patlatma sırasında ortaya çıkacak sair nedenlerle oluşabilecek cebri boru hasarının, bölgede yer alan yerleşim yerlerini, yerleşim yerlerinde yaşayanları, ... II HES Tesisini, tesis çalışanlarını, tüm Ordu ilini yok edecek, telafisi mümkün olmayan, son derece tehlikeli sonuçlar doğuracağı, patlatma kaynaklı küçük bir etkinin dahi işletmeyi uzun süreli duruşa mecbur bırakacağı, regülatör havzasının her patlatmada dolduğu ve üst katlarda su birikmesine sebep olduğu, ÇED Gerekli Değildir kararında belirtilen kapasitenin 150.000 ton/yıl olduğu, kapasite arttırımı ile planlanan üretimin 1.250.000 ton/yıl olduğu, artan kapasiteye göre bir değerlendirmenin bilirkişi raporunda yapılmadığı, kapasite artışı ile aşırı üretim talebinin titreşim düzeyinde değişiklik yaratmayacağı görüşünün bilim ile örtüşmediği, PTD'de projenin kuş uçuşu 100 m mesafesinde yer alan ... II HES Tesisine, HES Santral binasına, şalt sahalarına ve cebri boru sistemine yer verilmediği, PTD'de patlatma sayılarında ve buna bağlı hesaplamalarda açık tutarsızlık olduğu, bilirkişi raporunda yer alan, kapasite arttırımı sonrasında, bir deliğe doldurulan patlayıcı miktarında (32 kg) değişiklik olmamakla birlikte, bir patlatmadaki delik sayısının arttırılacağı (13'ten 85'e), gecikmeli kapsüller ile birim zamanda oluşan titreşim miktarının en aza indirilmesinin mümkün olduğu görüşünün gerçek dışı olduğu, keşif günü, elektronik haberleşmeli patlatmanın, santrallerindeki vibrasyon kayıtlarının bilirkişilere sunulduğu, ancak bu kayıtlara bilirkişi raporunda hiç yer verilmediği, sistemi ile alternatif ocak araştırmasının yapılmadığı, bilirkişi raporunda yer alan, taş ocağının yüklenicisinin kendi planladığı gün ve saatlerde, HES Tesisinde üretimin durdurulması tavsiyesinin hukuki bir tanımının olmadığı, yeni PTD ile de HES Üretim Tesislerinin patlatmalardan olumsuz etkilenmesinin önüne geçilemediği, dava konusu projenin yapılmasında, HES Tesisinin varlığının öncelikle dikkate alınması gerektiği, bilirkişilerin patlatmalı üretim nedeniyle oluşacak titreşim vibrasyon etkilerinden tesiste oluşacak etki ve zararlar konusunda somut değerlendirme yapmayıp, bu sorumluluğu Mahkemeye bıraktıkları, Mahkeme kararının bozulması gerekiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI : Davalı idare ve idare yanında müdahil şirketler tarafından temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmuştur.

TETKİK HÂKİMİ : …
DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin kabulü ile Mahkeme kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 17. maddesinin 2. fıkrası uyarınca duruşma istemi yerinde görülmeyerek ve dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin işin gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE :
Ordu İli, Mesudiye İlçesi, ... Mahallesi, ... Deresi Mevkii, ... pafta sayılı taşınmazda 64.569 m² (6.46 ha)’lik alanda davalı yanında müdahillerden Karayolları 7. Bölge Müdürlüğü tarafından yapılması planlanan II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı projesi ile ilgili olarak Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce ... tarih ve ... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verildiği, Karayolları 7. Bölge Müdürlüğünce "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı PTD'de hem üretim miktarı, hem de tek sefer (bir atımda) patlatmada hesaplanan patlayıcı madde miktarlarının (Dinamit+ANFO) üretilecek bazaltı elde etmek için yeterli gelmemesi nedeni ile çalışma alanı aynı kalmak koşulu ile patlayıcı madde ve üretim miktarlarında artışın planlanması nedeniyle, "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili Ordu Valiliğince … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının verildiği, anılan kararın ... İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla iptali üzerine yapılan temyiz başvurusu neticesinde Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararıyla; PTD ile teknik raporun patlatma tasarımlarının farklı olduğu, önerilen patlatma tasarımına göre PTD'nin revize edilerek davalı idarece yeniden değerlendirilmesi gerektiği, diğer taraftan, bilirkişi raporunda, basamak genişliği, görünür rezervde üretim kaybı miktarı ve patlatma tasarımındaki delik sayıları arasında farklılık olduğunun belirtilmesine karşın, davalı idare tarafından maddi hata olduğu ileri sürülmüş ise de, dava konusu işlemin dayanağının PTD olduğu ve izleme çalışmalarının PTD'de yer alan taahhütler esas alınarak yapılacağı dikkate alındığında, PTD'de yer verilen bilgilerin de tamamıyla birbiriyle örtüşmesi gerektiği, bu itibarla, yukarıda belirtilen hususlarda eksiklik içeren PTD esas alınarak verilen dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararında hukuka uyarlık, temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmediği gerekçesiyle onanmasına karar verildiği, sonrasında yeniden hazırlanan proje tanıtım dosyası kapsamında Ordu Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğünce verilen 31/10/2022 tarih ve E.2022202 sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istemiyle de bakılan davanın açıldığı anlaşılmaktadır.
İLGİLİ MEVZUAT:
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinin atıf yaptığı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu yerine çıkarılan ve 01/10/2011 tarihinde yürürlüğe giren 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun "Bilirkişi Raporuna İtiraz" başlıklı 281. maddesinde; (1) Taraflar, bilirkişi raporunun, kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde, raporda eksik gördükleri hususların, bilirkişiye tamamlattırılmasını; belirsizlik gösteren hususlar hakkında ise bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını veya yeni bilirkişi atanmasını mahkemeden talep edebilirler. (2) Mahkeme, bilirkişi raporundaki eksiklik yahut belirsizliğin tamamlanması veya açıklığa kavuşturulmasını sağlamak için, bilirkişiden, yeni sorular düzenlemek suretiyle ek rapor alabileceği gibi, tayin edeceği duruşmada, sözlü olarak açıklamalarda bulunmasını da kendiliğinden isteyebilir." hükmüne yer verilmiştir.


HUKUKİ DEĞERLENDİRME :
Dava dosyasının incelenmesinden; "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili Ordu Valiliğince … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının iptal istemiyle açılan davada, ... İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararıyla verilen dava konusu işlemin iptali yolundaki kararının; Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararıyla; "...İdare Mahkemesince; PTD'de patlatma tekniğinin nonel (elektriksiz ateşleme sistemi) olduğunun belirtildiği, davalı yanında müdahiller tarafından dosyaya sunulan Temmuz 2021 tarihli teknik raporda önerilen kontrollü patlatma sisteminde ise eletronik ateşleme sisteminin önerildiği göz önüne alındığında, PTD'de yer verilmeyen dolayısıyla idarenin denetiminden geçmeyen teknik raporun esas alınmak suretiyle dava konusu kapasite artış projesinin madencilik faaliyetleri açısından uygun hale geldiğinden bahsedilemeyeceği gerekçesiyle de dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş ise de, dava konusu işlemin dayanağı PTD'de patlatma tekniğinin nonel (elektriksiz ateşleme sistemi) olduğu, Temmuz 2021 tarihli teknik raporda ise; 10/07/2021 tarihinde ocakta elektronik ateşleme sistemi ve nonel (elektriksiz) ateşleme sistemi olmak üzere (PTD'de öngörülenden farklı sayıdaki delikle) 2 adet grup patlatmasının yapıldığı belirtilmiş olup, ayrıca teknik raporda elektriksiz ateşleme ile yapılan grup patlatmasının planlanmadığının, sadece mevcut haliyle ölçümlendiğinin, HES yapısı gibi kritik projelerde güvenlik açısından herhangi bir sürprize yer bırakmayacak özelliğe sahip olmasından dolayı elektronik ateşleme sisteminin tercih edildiğinin vurgulandığı, dolayısıyla çalışmalarda elektronik ateşleme sisteminin tercih edilmesinin önerildiği, PTD'de yer alan 85 delikli (ki bilirkişi raporunda PTD delik sayısı ile ilgili çelişkili bilgilerin olduğu belirtilmiştir) grup patlatmalarının söz konusu teknik raporda verilen paterne ve patlayıcı ile patlatma elemanlarına uyulması durumunda ... 2 HES yapısına, cebri borulara, tünel girişlerine herhangi bir çevresel olumsuz etki yaratmayacağının öne sürüldüğü ve ek bilirkişi raporunda da Temmuz 2021 tarihli teknik rapordaki kontrollü patlatma tasarımına uyularak patlatma yapılması halinde, kapasite artış projesinin hukuka uygun olduğunun belirtildiği dikkate alındığında, teknik raporda hem elektronik hem de elektriksiz grup patlatmalarının değerlendirildiği, ancak elektronik ateşleme sisteminin önerildiği ve ek bilirkişi raporunda da teknik raporda önerilen bu sistemin uygun olduğunun işaret edildiği anlaşılmakla birlikte, halihazırda PTD'nin teknik rapor esas alınarak düzenlenmediği, başka bir deyişle, PTD ile teknik raporun patlatma tasarımlarının farklı olduğu, dolayısıyla önerilen patlatma tasarımına göre PTD'nin revize edilerek davalı idarece yeniden değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Diğer taraftan, bilirkişi raporunda, basamak genişliği, görünür rezervde üretim kaybı miktarı ve patlatma tasarımındaki delik sayıları arasında farklılık olduğu belirtilmesine karşın, davalı idare tarafından maddi hata olduğu ileri sürülmüş ise de, dava konusu işlemin dayanağının PTD olduğu ve izleme çalışmalarının PTD'de yer alan taahhütler esas alınarak yapılacağı dikkate alındığında, PTD'de yer verilen bilgilerin de tamamıyla birbiriyle örtüşmesi gerekmektedir." değerlendirmesine yer verilerek, kararda belirtilen hususlarda eksiklik içeren PTD esas alınarak verilen 25/01/2021 tarih ve E.202115 sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararında hukuka uyarlık görülmediği belirtilerek, temyize konu İdare Mahkemesi kararında sonucu itibarıyla isabetsizlik görülmediği gerekçesiyle kararın onandığı, bakılmakta olan davanın konusu olan "... Nolu II (A) Grubu Patlatmalı Taş (Bazalt) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili olarak verilen 31/10/2022 tarih ve E.2022202 sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararının da Danıştay Altıncı Dairesinin belirtilen kararı üzerine tesis edildiği görülmektedir.
Bu durumda; dava konusu işlemin hukuki denetimi yapılırken, dayanak proje tanıtım dosyasının Danıştay Altıncı Dairesi'nin onadığı iptal kararı gerekçesinde yer verilen hususlar çerçevesinde revize edilip edilmediğinin tespit edilmesi, temyize konu Mahkeme Kararına dayanak bilirkişi raporunda, bu doğrultuda bir inceleme yapılması gerekmektedir. Gerek iptal edilen "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı Proje Tanıtım Dosyasında (sayfa 9/64) gerekse, dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı Proje Tanıtım Dosyasında (sayfa 10/102) patlatma esnasında kullanılacak ateşleme sisteminin Nonel (elektriksiz ateşleme sistemi) olarak yer aldığı, yeni Proje Tanıtım Dosyasının ekinde yer alan "EK 10 Delme Patlatma Kılavuzu; Ordu İli, Mesudiye İlçesi ... Mahallesinde Bulunan ... Numaralı Taş Ocağında Gerçekleştirilecek Patlatmaların Çevresel Etkilerinin, Özellikle ... 2 Hidroelektrik Santraline Yönelik Jeolojik Jeomekanik ve Sismik Açılardan Değerlendirilmesine Dair Teknik Raporda; yine HES yapısı gibi kritik projelerde güvenlik açısından herhangi bir sürprize yer bırakmayacak özelliğe sahip olmasından dolayı elektronik ateşleme sisteminin tercih edildiğinin vurgulandığı, 73 delikli elektronik ateşlemeye uygun patlatma paterni yapıldığı ve uygulandığı, Nonel (elektriksiz) ateşleme ile daha büyük bir patlatmanın planlanmadığı, çünkü bu tip kritik projelerde hem titreşimleri hem hava şokunu hem de taş savrulmasını kontrol altına alabilme açılarından en güvenilir ateşleme sisteminin, elektronik ateşleme sistemi olduğu tespitine yer verildiği (teknik raporun 48. sayfası), Teknik Raporda yer alan bu tespite; herhangi bir risk almamak için elektronik ateşleme sisteminin tercih edilmesinin önerildiği belirtilerek PTD'de de yer verildiği (sayfa 44/102) görülmekte; ancak Mahkeme kararına dayanak Bilirkişi Raporunda bu hususlara ve bilirkişi soruları arasında yer almasına rağmen, Danıştay Altıncı Dairesi'nin 28/06/2022 tarih ve E:2022/584, K:2022/7537 sayılı kararında yer alan gerekçelere ilişkin bir değerlendirme yapılmadığı görülmektedir.
Bu durumda; dava konusu işlemin hukuki denetimi yapılırken, dayanak proje tanıtım dosyasının Danıştay Altıncı Dairesi'nin onadığı iptal kararı gerekçesi çerçevesinde revize edilip edilmediğinin incelenerek karar verilmesi gerekirken, temyize konu Mahkeme Kararına dayanak bilirkişi raporunda, bu doğrultuda bir inceleme yapılmadığı, kararda kronolojisine yer verilen ve Mahkeme kararları ile yenilenen sürecin bir bütün olarak değerlendirilmediği görülmektedir.
Yukarıda verilen bilgiler ışığında, bilirkişi raporunun hükme esas alınabilecek nitelik ve yeterlilikte olmadığı sonucuna varıldığından, uyuşmazlığın tereddüte mahal vermeyecek şekilde çözümlenebilmesi amacıyla, tarafların tüm iddia ve savunmaları ile birlikte Danıştay Altıncı Dairesi kararında yer alan gerekçeler doğrultusunda, davaya konu projenin çevreye ve HES yapısına olan etkilerinin, teknik raporlarda da önerilemesine rağmen kullanılması planlanan ateşleme sisteminin revize edilip edilmediği hususlarının daha kapsamlı teknik ve bilimsel veriler içerir şekilde üniversitelerin ilgili bölümlerinden seçilecek yeni bir bilirkişi heyetiyle mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılması ve bunun sonucunda düzenlenecek raporun incelenmesi suretiyle karar verilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1. Temyiz isteminin kabulüne,
2. Temyize konu … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının BOZULMASINA,
3. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın anılan İdare Mahkemesine gönderilmesine,
4. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A 2 (i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 12/10/2023 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.

2023/112114