KAMU İHALE KURULU KARARI

Toplantı No : 2025/037

Gündem No : 44

Karar Tarihi : 17.09.2025

Karar No : 2025/UM.I-1975

BAŞVURU SAHİBİ:

SMC Yemek Tem. Spor. Faal. İnş. İş Sağ. ve Güv. Biliş. Yap. Sağ. Hiz. San. ve Tic. Ltd. Şti.,

İHALEYİ YAPAN İDARE:

TCDD Taşımacılık A.Ş. Genel Müdürlüğü,

BAŞVURUYA KONU İHALE:

2025/495798 İhale Kayıt Numaralı “24 Ay Süreyle Yüksek Hızlı Trenlerinin Business Vagonlarında Yolculara Verilecek İkram Paketlerinin Temini ile Kafeterya Vagonlarının Yüklenici Tarafından İşletilmesi İşi” İhalesi

KURUM TARAFINDAN YAPILAN İNCELEME:

TCDD Taşımacılık A.Ş. Genel Müdürlüğü tarafından 02.05.2025 tarihinde açık ihale usulü ile gerçekleştirilen “24 Ay Süreyle Yüksek Hızlı Trenlerinin Business Vagonlarında Yolculara Verilecek İkram Paketlerinin Temini ile Kafeterya Vagonlarının Yüklenici Tarafından İşletilmesi İşi” ihalesine ilişkin olarak SMC Yemek Tem. Spor. Faal. İnş. İş Sağ. ve Güv. Biliş. Yap. Sağ. Hiz. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin 15.08.2025 tarihinde yaptığı şikâyet başvurusunun, idarenin 21.08.2025 tarihli yazısı ile reddi üzerine, başvuru sahibince 25.08.2025 tarih ve 191402 sayı ile Kurum kayıtlarına alınan 25.08.2025 tarihli dilekçe ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunulmuştur.

Başvuruya ilişkin olarak 2025/1651 sayılı itirazen şikâyet dosyası kapsamında yapılan inceleme neticesinde esas inceleme raporu tanzim edilmiştir.

KARAR:

Esas inceleme raporu ve ekleri incelendi.

İtirazen şikâyet dilekçesinde özetle, söz konusu ihalede alınan 07.08.2025 tarihli ihale komisyonu kararının kamu ihale mevzuatına aykırı olduğu, şöyle ki;

1. Söz konusu ihalede yaklaşık maliyetin 432.937.500,00 TL olduğu, ihale üzerinde bırakılan Taşkent Gıda A.Ş.nin yaklaşık maliyetin %68 altında 136.500.000,00 TL teklif verdiği, yine ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi Dardanel Dağıtım A.Ş.nin yaklaşık maliyetin %46 altında 232.650.000,00 TL teklif verdiği, aşırı düşük teklif sorgulaması yapılmamasının ihaleye katılan istekliler açısından eşit şartlarda yarışma hakkını zedelediği, yine bu durumun ileride ek maliyet riskini artıracağı, ayrıca idarenin takdir yetkisinin “hangi teklifin aşırı düşük teklif sayılacağı” hususunda olabileceği, ancak yaklaşık maliyet ile verilen teklifler arasında %68 ve %46 fark olduğu, sorgulama yapılmamasının idarenin takdir yetkisinin kötüye kullanımı olduğu, dolayısıyla aşırı düşük teklif sorgulaması yapılması gerektiği,

2. İdari Şartname’nin 7.5.2’nci maddesinde isteklinin imalatçı veya yetkili satıcı olduğunu kanıtlayan belgelerin düzenlendiği, ihale üzerinde bırakılan Taşkent Gıda A.Ş.nin İdari Şartname’nin 7.5.2. maddesinde sayılan belgelerden hiçbirini sunmadığı, bunun yerine ekspertiz raporunu ibraz ettiği, ekspertiz raporunun hukuken bir malın değerini veya mevcut durumunu tespit eden özel ve teknik bir değerlendirme belgesi olduğu, bu raporun ihale mevzuatı bakımından imalatçı veya yetkili satıcı olunduğunu gösteren resmi bir yeterlik belgesi niteliğinde olmadığı; Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 29’uncu maddesinde yeterlik belgesi olarak yalnızca kanunda ve şartnamede belirtilen resmî belgelerin kabul edileceğinin düzenlendiği, ancak ekspertiz raporunun bu kapsamda yer almadığı, bu eksiklik nedeniyle söz konusu isteklinin ilk teklif değerlendirmesinde teklifinin değerlendirme dışı bırakılmasının mevzuata uygun olduğu, ayrıca teklifin esasını etkileyen ve yeterlik kriterini doğrudan ilgilendiren belgelerin sonradan sunulmasının veya değiştirilmesinin mümkün olmadığı, ekspertiz raporu ile resmi yeterlik belgesi arasındaki nitelik farkı dikkate alındığında, söz konusu eksikliğin sonradan giderilemeyeceği; diğer yandan, yemek hizmeti veya gıda üretimi içeren ihalelerde, isteklinin tesisin kendisine ait olduğunu gösterir kapasite raporu veya kiralama sözleşmesi ve kapasite raporunu sunmasının ihale dokümanında belirtilen zorunlu bir yeterlik kriteri olduğu, ekspertiz raporunun, kapasite raporu veya kira sözleşmesi gibi resmi yeterlik belgesi yerine geçmeyeceği, İdari Şartname’de açıkça istenen kapasite raporu veya kapasite raporu ve kiralama sözleşmesi yerine ekspertiz raporunun sunulduğu, bu belgenin tesisin mülkiyeti veya kira ilişkisi hakkında bağlayıcı kanıt oluşturmadığı, ayrıca ekspertiz raporunda gar şubesi olarak belirtilen tesisin kime ait olduğu hususunda hiçbir bilgi/belgenin bulunmadığı; kapasite raporu veya kiralama sözleşmesinin teklifin esaslı unsurları olduğu, eksik sunulmaları halinde teklifin değerlendirme dışı bırakılması gerektiği; bu husustaki şikâyet başvurularına, idare tarafından Kamu İhale Kurulu’nun düzeltici işlem kararı doğrultusunda Taşkent Gıda A.Ş.nin teklifinin yeniden değerlendirmeye alındığının ifade edildiği, ancak ekspertiz raporunun İdari Şartname’nin 7.5.2’nci maddesindeki belgelerden olmadığı, Kurul tarafından ihale dokümanında açıkça sayılan yeterlik belgeleri dışında, hukuken geçerliliği bulunmayan bir belgenin yeterlik kriteri yerine kabul edilmesinin uygun görüldüğü, söz konusu kararın 4734 sayılı Kanun’un 5’inci maddesinde düzenlenen saydamlık, eşit muamele ve rekabet ilkelerine aykırı olduğu ve iptal edilmesi gerektiği,

3)**** İhale komisyonu tutanağında ihale üzerinde bırakılan Taşkent Gıda A.Ş.nin sunduğu numunenin teknik şartnameye uygun olduğunun belirtildiği, ancak hangi teknik kriterlerin dikkate alındığı, hangi ölçümlerin yapıldığı, laboratuvar analizi veya uzman görüşüne başvurulup başvurulmadığı gibi hususlara dair hiçbir bilgiye yer verilmediği, Teknik Şartname’de öngörülen niteliklerin yalnızca görsel inceleme ile değil, gerektiğinde laboratuvar analizi, gramaj ölçümü, mikrobiyolojik testler ve benzeri objektif yöntemlerle doğrulanması gerektiği, bu tür işlemler yapılmadan veya yapılmışsa dahi belgeye bağlanmadan “uygun” kararı verilmesinin ihale sonucunun denetlenebilirliğini ortadan kaldırdığı, sonuç olarak numune değerlendirme süreci usule uygun yürütülmediği, ihale hukukunun temel ilkelerinden olan saydamlık, rekabet ve denetlenebilirlik ilkelerinin ihlal edildiği; bu husustaki şikâyet başvurularına, idare tarafından numune değerlendirmesi sırasında fotoğraf ve video kaydı alınarak tutanak düzenlendiğinin ifade edildiği, sadece görsel kaydın yeterli olmadığı, ölçülebilir numune değerlendirme sürecinde idarece yalnızca fotoğraf ve video kaydı alınmasının yeterli görüldüğü, tutanaklarda ise “şartnameye uygun” ibaresiyle genel ve soyut bir nitelendirmenin yapıldığı, sadece görsel kayıtların alınmasının mevzuatın aradığı teknik ölçüm ve testlerin yerine geçmeyeceği, görsel inceleme ile ürünün gramajı, mikrobiyolojik uygunluğu veya teknik şartnamede öngörülen diğer kriterlere uygunluğunun belirlenemeyeceği,

4. Ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi Dardanel Dağıtım A.Ş.nin sunduğu numunelerin teknik şartname’ye uygun olduğunun belirtildiği, ancak bu sonuca hangi yöntemlerle __ ulaşıldığının açıklanmadığı,

5)**** Dardanel Dağıtım A.Ş. ile Aykar İnsan Kay. Tem. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin aynı üretici olan Önen Gıda San. A.Ş.den yetkili satıcı belgeleri aldığı, söz konusu üretici ile yapılan kiralama sözleşmelerinin aynı içerikte olduğu, aynı üretim/mutfak tesislerini kullanarak ihaleye teklif verdikleri, ayrıca Osman Niyazi Önen’in hem Dardanel Dağıtım A.Ş.nin hem de Önen Gıda Sanayi A.Ş.nin ortağı olduğu, Aykar İnsan Kay. Tem. İnş. Ltd. Şti.nin de Önen Gıda Sanayi A.Ş.’nin yetkili satıcısı olarak ihaleye katıldığı, iki farklı tüzel kişilik üzerinden teklif verilmesine rağmen, gerçekte aynı ekonomik çıkar birliği ve aynı tedarik zinciri üzerinden hareket edildiğini gösterdiği, bu tür bağlantıların ihale hukukunun temel ilkelerinden olan rekabet ve eşit muamele ilkelerinin fiilen ortadan kalkmasına yol açtığı, farklı fiyat teklifleri sunuluyor gibi görünse de, aynı üretim tesisine, aynı tedarik ağına ve aynı yönetim kontrolüne bağlı firmaların ihaleye katılımının tekliflerin bağımsız iradelerle hazırlanmadığı; sonuç olarak, Dardanel Dağıtım A.Ş. ile Aykar İnsan Kay. Tem. İnş. Ltd. Şti.nin Önen Gıda San. A.Ş. ile olan ortaklık ve tedarik ilişkileri nedeniyle, ihale sürecinde bağımsız ve rekabetçi teklif sunduklarından bahsedilemeyeceği, her iki isteklinin de tekliflerinin 4734 sayılı Kanun’un 17/d ve 59’uncu maddeleri uyarınca değerlendirme dışı bırakılması, cezai ve idari işlemlerin re’sen başlatılması gerektiği,

6. Aykar İnsan Kay. Tem. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin idarece verilen süre içerisinde teklif geçerlilik süresini ve geçici teminat mektubu süresini uzatmaması gerekçesiyle teklifinin değerlendirme dışı bırakıldığı, ancak ihale üzerinde bırakılan Taşkent Gıda A.Ş.ye benzer koşullarda ek süre verildiği, teklif geçerlilik süresini ve teminat süresini uzatması için gerekli imkânın tanındığı ve bu işlemler sonucunda teklifin geçerliliğini korumasının sağlandığı; eşit muamele ilkesi gereğince, aynı hukuki ve fiilî durumda bulunan isteklilere farklı uygulama yapılmasının yasak olduğu, Aykar Ltd. Şti.ye tanınmayan ek süre imkanının, Taşkent Gıda A.Ş.ye tanınmasının eşit muamele ve rekabet ilkesine aykırılık teşkil ettiği, dolayısıyla bu aykırılığın tek başına ihale kararının iptali için yeterli hukuki sebep oluşturduğu,

7. Söz konusu ihalede verilen en düşük teklifin yaklaşık 35.000.000,00TL, en yüksek teklifin ise yaklaşık 454.650.000,00 TL olduğu, teklifler arasındaki farkın normal piyasa koşullarında makul ve öngörülebilir bir rekabet ortamının oluşmadığını gösterdiği, ihale konusu iş için hazırlanan teknik şartnamenin rekabeti bozacak, maliyet hesaplarını gerçekçi olmayan şekilde yönlendirecek düzenlemeler içerdiği veya ihaleye katılan firmaların önemli bir bölümünün piyasa gerçeklerinden kopuk, ekonomik mantıkla açıklanamayacak fiyatlandırmalar yaptığı, sonuç olarak, teknik şartnamenin hazırlanış biçimi ve ihale sürecinin piyasa koşullarına uygun fiyat rekabetinin oluşmasını engellediği, tekliflerin birbirinden makul olmayan oranlarda farklılık göstermesi halinde, ihale dokümanının rekabeti daraltıcı şekilde hazırlanıp hazırlanmadığının re’sen incelenmesi gerektiği,

8. Kesinleşen ihale kararına ilişkin yönetim kurulu onayının, yalnızca Kamu İhale Kurulu’nun düzeltici işlem kararı doğrultusunda şekli bir işlem olarak tesis edildiği, ancak ihale sürecindeki usul ve esas eksikliklerinin yönetim kurulu tarafından yeniden ele alınmadığı ve ek bir değerlendirmenin yapılmadığı, yönetim kurulu onayının yalnızca “ Kurul böyle karar verdi ” yaklaşımıyla verildiği, bu durumun 4734 sayılı Kanun’un 40’ıncı maddesinde öngörülen yükümlülüğe aykırı olduğu; zira onay sürecinin yalnızca şekli bir işlem olarak yürütüldüğü, esaslı denetim yapılmadığı, Kurul’un kararı bağlayıcı görülerek, idarenin kendi değerlendirme yetkisinin devre dışı bırakıldığı, dolayısıyla yönetim kurulunun onay işleminin, hem şeklen hem de esasen sakat olduğu ve ihale sürecinin iptalini gerektiren bir hukuka aykırılık olduğu iddialarına yer verilmiştir.

A) Başvuru sahibinin iddialarının değerlendirilmesi sonucunda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir.

1. Başvuru sahibinin 1’inci iddiasına ilişkin olarak:

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Aşırı düşük teklifler” başlıklı 38’inci maddesinde “ İhale komisyonu verilen teklifleri değerlendirdikten sonra, diğer tekliflere veya idarenin tespit ettiği yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanları tespit eder. Bu teklifleri reddetmeden önce, belirlediği süre içinde teklif sahiplerinden teklifte önemli olduğunu tespit ettiği bileşenler ile ilgili ayrıntıları yazılı olarak ister.

İhale komisyonu;

a) İmalat sürecinin, verilen hizmetin ve yapım yönteminin ekonomik olması,

b) Seçilen teknik çözümler ve teklif sahibinin mal ve hizmetlerin temini veya yapım işinin yerine getirilmesinde kullanacağı avantajlı koşullar,

c) Teklif edilen mal, hizmet veya yapım işinin özgünlüğü,

gibi hususlarda yapılan yazılı açıklamaları dikkate alarak, aşırı düşük teklifleri değerlendirir. Bu değerlendirme sonucunda, açıklamaları yeterli görülmeyen veya yazılı açıklamada bulunmayan isteklilerin teklifleri reddedilir.

Kurum, ihale konusu işin türü, niteliği ve yaklaşık maliyeti ile ihale edilme usulüne göre aşırı düşük tekliflerin tespiti, değerlendirilmesi ve ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesi amacıyla sınır değerler ve sorgulama kriterleri belirlemeye, ihalenin bu maddede öngörülen açıklama istenilmeksizin sonuçlandırılabilmesine, ayrıca yaklaşık maliyeti 8 inci maddede öngörülen eşik değerlerin yarısına kadar olan hizmet alımları ile yapım işleri ihalelerinde sınır değerin altında olan tekliflerin bu maddede öngörülen açıklama istenilmeksizin reddedilmesine ilişkin düzenlemeler yapmaya yetkilidir. İhale komisyonu bu maddenin uygulanmasında Kurum tarafından yapılan düzenlemeleri esas alır. ” hükmü,

**** Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Aşırı düşük teklifler” başlıklı 58’inci maddesinde “(1) İhale komisyonu verilen teklifleri değerlendirdikten sonra diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanları tespit eder. Bu teklifleri reddetmeden önce, belirlediği süre içinde teklif sahiplerinden teklifte önemli olduğunu tespit ettiği bileşenler ile ilgili ayrıntıları yazılı olarak ister.

(2) İhale komisyonu;

a) İmalat sürecinin ekonomik olması,

b)Seçilen teknik çözümler ve teklif sahibinin mal temininde kullanacağı avantajlı koşullar,

c) Teklif edilen malların özgünlüğü,

gibi hususlarda yapılan yazılı açıklamaları dikkate alarak, aşırı düşük teklifleri değerlendirir. Bu değerlendirme sonucunda, açıklamaları yeterli görülmeyen veya yazılı açıklamada bulunmayan isteklilerin teklifleri reddedilir.” hükmü,

**** Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Mal alımı ihalelerinde aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesi” başlıklı 62/A maddesinde “ 62/A.1. Mal alımı ihalelerinde, aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında aşağıdaki düzenlemelere göre işlem tesis edilmesi gerekmektedir.

62/A.1.1. Aşırı düşük tekliflere yönelik açıklama istenmesine ilişkin yazıda isteklilerin yapacakları açıklamalara esas olacak önemli teklif bileşenlerinin, bütün istekliler için aynı unsurları içerecek şekilde belirtilmesi zorunludur. Aşırı düşük teklif açıklaması sunulması için isteklilere üç (3) iş gününden az olmamak üzere uygun bir süre verilir. İstekliler, aşırı düşük olarak tespit edilen tekliflerini, bu Tebliğin “Hizmet alımı ihalelerinde sınır değer tespiti ve aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesi” başlıklı 79’uncu maddesinde belirtilen yöntemlerle açıklayabilirler.

62/A.1.2. İhale komisyonu tarafından yapılan değerlendirmede açıklamaları yeterli görülmeyen veya süresi içerisinde yazılı açıklamada bulunmayan isteklilerin teklifleri reddedilir.” açıklaması bulunmaktadır.

Başvuruya konu ihalenin TCDD Taşımacılık A.Ş. Genel Müdürlüğü tarafından gerçekleştirilen “ 24 Ay Süreyle Yüksek Hızlı Trenlerinin Business Vagonlarında Yolculara Verilecek İkram Paketlerinin Temini ile Kafeterya Vagonlarının Yüklenici Tarafından İşletilmesi ” işi olduğu, söz konusu ihalenin 02.05.2025 tarihinde açık ihale usulü ile e-teklif alınarak gerçekleştirildiği, 4 isteklinin teklifinin geçerli bulunduğu, idarece aşırı düşük teklif sorgulamasının yapılmadığı, ekonomik açıdan en avantajlı birinci (Dardanel Dağıtım A.Ş.) ve ikinci teklif (Aykar İnsan Kayn. Tem. İnş. Hayv. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti.) olması öngörülen teklif sahiplerine EKAP üzerinden 21.05.2025 tarihinde “ Beyan edilen bilgileri tevsik eden belgelerin sunulması ve/veya numune/demonstrasyon işlemlerine ilişkin ürün örneklerinin verilmesi/kurulumların yapılması/aşırı düşük teklif açıklamalarının sunulması ” konulu yazının gönderildiği, bunun akabinde 23.05.2025 tarihli numune değerlendirme tutanağı ile anılan istekliler tarafından teslim edilen numunelerin Teknik Şartname’ye uygun bulunarak 02.06.2025 tarihli ihale komisyonu kararı ile ihalenin Dardanel Dağıtım A.Ş.nin üzerinde bırakıldığı, Aykar İnsan Kayn. Tem. İnş. Hayv. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin ise ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif olarak belirlendiği görülmüştür.

SMC Yemek Tem. Spor. Faal. İnş. İş Sağ.ve Güv. Biliş. Yap. Sağ. Hiz. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin 24.06.2025 tarihinde Kurum kayıtlarına alınan dilekçesi ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunduğu, 23.07.2025 tarihli ve 2025/UM.I-1565 sayılı Kamu İhale Kurulu kararı ile itirazen şikayet başvurusunun reddedildiği, yine Taşkent Gıda Per. ve Top. San. Tic. A.Ş.nin 25.06.2025 tarihinde Kurum kayıtlarına alınan dilekçesi ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunduğu, 23.07.2025 tarihli ve 2025/UM.I-1564 sayılı Kamu İhale Kurulu kararı ile “… Sonuç olarak, yukarıda mevzuata aykırılıkları belirtilen işlemlerin düzeltici işlemle giderilebilecek nitelikte işlemler olduğu tespit edildiğinden başvuru sahibi Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş.nin teklifinin değerlendirmeye alınması bu aşamadan sonraki işlemlerin mevzuata uygun olarak yeniden gerçekleştirilmesi gerekmektedir.” şeklinde karar alındığı, bunun akabinde 07.08.2025 onay tarihli ihale komisyonu kararı ile Taşkent Gıda Per. ve Top. San. Tic. A.Ş.nin ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi olarak, Dardanel Dağıtım A.Ş.nin ise ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi olarak belirlendiği görülmüştür.

Başvuru sahibi SMC Yemek Tem. İnş. Sağ. Hiz. San. Tic. Ltd. Şti.nin şikayet başvurusundaki söz konusu ihalede aşırı düşük teklif açıklamasının istenilmesi gerektiği iddiası üzerine idarece 20.08.2025 tarihinde “ …İhalenin şikayete konusu olan aşırı düşük teklif/teklifler ile ilgili olarak ihale üzerinde bırakılan istekli ile ihaleye teklif veren diğer isteklilerin teklif fiyatlarının yaklaşık maliyete göre düşük olduğu konu edilen isteklilerin tekliflerinin birbiriyle karşılaştırılmasında aşırı düşük teklif olarak değerlendirilemeyeceği, dolayısıyla idaremizce yapılan işlemin mevzuata aykırılık taşımamaktadır. ” şeklinde cevap verildiği görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 38’inci maddesinde ve Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 58’inci maddesinde, ihale komisyonunun verilen teklifleri değerlendirdikten sonra “diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete” göre aşırı düşük teklifleri tespit edeceğinin belirtildiği görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu çerçevesinde yapılacak olan mal alımı ihalelerinde idarece aşırı düşük teklif açıklaması istenilmesi durumunda idarelerin aşırı düşük teklifleri nasıl belirleyecekleri Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 58’inci maddesinde ve Kamu İhale Genel Tebliği’nin 62/A maddesinde düzenlenmiştir.

Kanun,**** Yönetmelik ve Tebliğ maddelerinde mal alımı ihalelerine ilişkin aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesinde ihale komisyonunun verilen teklifleri değerlendirdikten sonra diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanları tespit etmesi gerektiği, öte yandan Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği ile Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin “Sınır değer ve aşırı düşük teklifler” başlıklı ilgili maddeleri uyarınca ve Kamu İhale Genel Tebliği'nde belirtilen yöntemler çerçevesinde sınır değer hesaplanarak teklifi aşırı düşük olanların tespit edilmesi gerektiği, ancak mal alımlarında sınır değer hesaplanma yöntemine ilişkin sınırlayıcı bir düzenlemenin bulunmadığı, dolayısıyla mal alımı ihalelerinde aşırı düşük tekliflerin tespitinin, diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete kıyaslanmak suretiyle idarece belirlenmesi gerektiği hükme bağlanmıştır.

İdare tarafından aşırı düşük teklifler belirlendikten sonra bu teklifleri reddetmeden önce,**** belirlediği süre içinde teklif sahiplerinden teklifte önemli olduğunu tespit ettiği bileşenler ile ilgili ayrıntıların**** yazılı olarak isteneceği, aşırı düşük tekliflere yönelik açıklama istenmesine ilişkin yazıda isteklilerin yapacakları açıklamalara esas olacak önemli teklif bileşenlerinin bütün istekliler için aynı unsurları içerecek şekilde belirtilmesinin zorunlu olduğu, aşırı düşük teklif açıklaması sunulması için isteklilere üç (3) iş gününden az olmamak üzere uygun bir süre verileceği, isteklilerin aşırı düşük olarak tespit edilen tekliflerini Tebliğ’in “Hizmet alımı ihalelerinde sınır değer tespiti ve aşırı düşük tekliflerin değerlendirilmesi” başlıklı 79’uncu maddesinde belirtilen yöntemlerle açıklayabileceği, ihale komisyonunun; imalat sürecinin ekonomik olması, seçilen teknik çözümler ve teklif sahibinin mal temininde kullanacağı avantajlı koşullar, teklif edilen malların özgünlüğü gibi hususlarda yapılan yazılı açıklamaları dikkate alarak aşırı düşük teklifleri değerlendireceği ve bu değerlendirme sonucunda açıklamaları yeterli görülmeyen veya yazılı açıklamada bulunmayan isteklilerin tekliflerinin reddedileceği anlaşılmıştır.****

Yapılan inceleme neticesinde, 4734 sayılı Kanun’un 38’inci maddesi uyarınca ihale komisyonu tarafından verilen teklifler değerlendirildikten sonra, diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete göre teklif fiyatı aşırı düşük olanların tespit edilmesi gerektiği, mal alımı ihalelerine yönelik olarak ihaleye verilen tekliflerin, diğer tekliflerle veya yaklaşık maliyetle kıyaslanmak suretiyle, hangisinin veya hangilerinin aşırı düşük teklif olarak belirleneceği hususunda idarenin takdir yetkisinin bulunduğu, bu yetki çerçevesinde sunulan teklifin aşırı düşük teklif olarak belirlenmesinin idarenin sorumluluğunda olduğu, ihale komisyonu tarafından yaklaşık maliyet ve diğer tekliflere göre yapılan değerlendirme neticesinde ekonomik açıdan en avantajlı teklif ile ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklifin aşırı düşük teklif olarak değerlendirilmediği anlaşıldığından, başvuru sahibinin söz konusu iddiasının yerinde olmadığı sonucuna varılmıştır.

2. Başvuru sahibinin 2, 4, 5, 7 ve 8'inci iddialarına ilişkin olarak:

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “İhalelere yönelik başvurular” başlıklı 54’üncü maddesinin birinci fıkrasında “ İhale sürecindeki hukuka aykırı işlem veya eylemler nedeniyle bir hak kaybına veya zarara uğradığını veya zarara uğramasının muhtemel olduğunu iddia eden aday veya istekli ile istekli olabilecekler, bu Kanunda belirtilen şekil ve usul kurallarına uygun olmak şartıyla şikâyet ve itirazen şikâyet başvurusunda bulunabilirler.

…

Başvurular üzerine ihaleyi yapan idare veya Kurum tarafından gerekçeli olarak; …

c) Başvurunun süre, usul ve şekil kurallarına uygun olmaması, usulüne uygun olarak sözleşme imzalanmış olması veya şikâyete konu işlemlerde hukuka aykırılığın tespit edilememesi veya itirazen şikâyet başvurusuna konu hususun Kurumun görev alanında bulunmaması hallerinde başvurunun reddine karar verilir…” hükmü,__

__

Anılan Kanun’un “Kuruma itirazen şikâyet başvurusu” başlıklı 56’ncı maddesinde “ İdareye şikâyet başvurusunda bulunan veya idarece alınan kararı uygun bulmayan aday, istekli veya istekli olabilecekler tarafından 55 inci maddenin dördüncü fıkrasında belirtilen hallerde ve sürede, sözleşme imzalanmadan önce itirazen şikâyet başvurusunda bulunulabilir. İhalenin iptaline ilişkin işlem ve kararlardan, sadece şikâyet ve itirazen şikâyet üzerine alınanlar itirazen şikâyete konu edilebilir ve bu kararlara karşı beş gün içinde doğrudan Kuruma başvuruda bulunulabilir.

Kurum itirazen şikâyet başvurularını başvuru sahibinin iddiaları ile idarenin şikâyet üzerine aldığı kararda belirlenen hususlar ve itiraz edilen işlemler bakımından eşit muamele ilkesinin ihlal edilip edilmediği açılarından inceler. İdare tarafından şikâyet veya itirazen şikâyet üzerine alınan ihalenin iptal edilmesi işlemine karşı yapılacak itirazen şikâyet başvuruları ise idarenin iptal gerekçeleriyle sınırlı incelenir.

Kanunda belirtilen sürelere ve usule uyulmadan sözleşme imzalanmış olması veya itirazen şikâyet başvurusundan feragat edilmesi itirazen şikâyet başvurusunun incelenmesine ve 54 üncü maddede sayılan kararlardan birinin alınmasına engel teşkil etmez …” hükmü,

Anılan Kanun’un “Yargısal inceleme” başlıklı 57’nci maddesinde “Şikâyetler ile ilgili Kurum tarafından verilen nihai kararlar Türkiye Cumhuriyeti Mahkemelerinde dava konusu edilebilir ve bu davalar öncelikle görülür.” hükmü,

**** İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in “Başvuru Süreleri” başlıklı 6’ncı maddesinde “(1) İdareye şikayet süresi; ihale sürecindeki şikayete konu işlem veya eylemlerin farkına varıldığı veya farkına varılmış olması gerektiği tarihi izleyen günden itibaren Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrasının (b) ve (c) bentlerine göre yapılan ihalelere yönelik başvurularda beş gün, diğer hallerde on gündür.

(2) Ancak, ilan ile ön yeterlik veya ihale dokümanına yönelik şikayetler, birinci fıkradaki süreleri aşmamak kaydıyla başvuru veya teklif sunulmadan önce en geç ihale veya son başvuru tarihinden üç iş günü öncesine kadar yapılabilir. ” hükmü,

Anılan Yönetmelik’in “Başvuruların şekil unsurları” başlıklı 8’inci maddesinde “(1) Şikayet başvuruları idareye, itirazen şikayet başvuruları ise Kuruma hitaben yazılmış imzalı dilekçelerle yapılır.

(2) Dilekçelerde aşağıdaki hususlara yer verilir;

…

ç) Başvurunun konusu, sebepleri ve dayandığı deliller.

…

(10) İdarenin şikâyet üzerine aldığı kararda belirtilen hususlar hariç, şikayet başvurusunda belirtilmeyen hususlar itirazen şikayet başvurusuna konu edilemez.” hükmü,

Anılan Yönetmelik’in “Ön inceleme konuları ve ön inceleme üzerine yapılacak işlemler” başlıklı 16’ncı maddesinde “(1) Başvurular öncelikle;

a) Başvuru konusunun Kurumun görev alanında bulunup bulunmadığı,

…

yönlerinden sırasıyla incelenir. …

(3) Birinci fıkrada yer alan bilgi ve belgeleri içermeyen ve henüz başvuru süresi dolmamış olan itirazen şikâyet başvurularında, başvuru süresinin sonuna kadar söz konusu eksiklikler başvuru sahibi tarafından giderilebilir…” hükmü,

Söz konusu Yönetmelik’in “Ön inceleme konularına aykırılık üzerine alınacak kararlar” başlıklı 17’nci maddesinde “(1)16’ncı maddenin birinci fıkrası bakımından bir aykırılığın tespiti üzerine Kurul tarafından başvurunun reddine karar verilir...” hükmü bulunmaktadır.

İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Tebliğ’in “Kurum tarafından yapılacak işlemler” başlıklı 12’nci maddesinde “… (2) … İdareye başvuru konularının yanı sıra yeni konular da eklenerek Kuruma başvurulması halinde ise, itirazen şikâyet başvurusunun incelenmesinde idareye başvurusu konusu edilmeyen hususlar dikkate alınmaz.” açıklaması,

Aynı Tebliğ’in “Kurul kararlarına karşı başvuru” başlıklı 17’nci maddesinde “(1) 4734 sayılı Kanunun 57’nci maddesi uyarınca Kurul kararları idare yargı mercilerinde dava konusu edilebileceğinden, hak kaybına uğranılmaması bakımından Kurul kararının yeniden incelenmesi talebiyle Kuruma başvuruda bulunulmaması önem arz etmektedir.” açıklaması yer almaktadır.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu kapsamında, şikâyet ve itirazen şikâyet başvuruları dava açılmadan önce tüketilmesi zorunlu idari başvuru yolları olup, itirazen şikâyet başvuruları üzerine Kurul tarafından verilen nihai karar ile uyuşmazlık, idari başvuru aşaması bakımından sonuçlandırılmaktadır.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 56’ncı maddesinde Kamu İhale Kurulunun, Kuruma gelen itirazen şikâyet başvurularıyla ilgili olarak gerekçesini belirtmek suretiyle karar vereceği hüküm altına alınmış olup, kamu ihale mevzuatında Kurul tarafından karara bağlanan hususların yeniden incelemeye alınmasına ilişkin bir düzenleme bulunmamaktadır. Diğer taraftan, 4734 sayılı Kanun’un 57’nci maddesindeki hüküm uyarınca, itirazen şikâyet başvurusu üzerine Kamu İhale Kurulunca verilen nihai kararlara karşı itiraz, ancak dava açılması suretiyle mümkün olup, herhangi bir sebeple Kurul kararlarına karşı itiraz niteliğindeki başvuruların Kurumca incelenmesi ve bu başvuru nedeniyle başvuruya konu Kurul kararını değiştiren veya onayan nitelikte yeni bir Kurul kararı alınması mümkün bulunmamaktadır. Bu bakımdan Kurul kararına itiraz niteliği taşıyan iddialara ilişkin olarak anılan Kanun hükümleri çerçevesinde Kurum tarafından yapılacak bir işlem bulunmamaktadır.

Yapılan incelemede, başvuru sahibinin 2’nci iddiasında ileri sürülen hususların ise 23.07.2025 tarihli ve 2025/UM.I-1564 sayılı Kamu İhale Kurulu kararı kapsamında incelendiği, 4 ve 5’inci iddialarında ileri sürülen hususların 23.07.2025 tarihli ve 2025/UM.I-1565 sayılı Kamu İhale Kurulu kararı kapsamında incelendiği, bu bakımdan bahse konu iddiaların Kurul kararına itiraz niteliğinde olduğu anlaşılmıştır. Kurul kararına itiraz niteliği taşıyan başvuruya ilişkin olarak yukarıda yer verilen Kanun hükümleri çerçevesinde Kurum tarafından yapılacak bir işlem bulunmadığından, anılan hususlara yönelik itirazen şikâyet başvurusunun 4734 sayılı Kanun’un 54’üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (c) bendi gereğince görev yönünden reddedilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

Diğer yandan, başvuru sahibinin Kamu İhale Kurulu kararına itiraz niteliğinde olmayan 7 ve 8’inci iddialarının idareye şikâyet başvurusuna konu edilmediği, söz konusu iddiaların 25.08.2025 tarihinde Kurum kayıtlarına alınan itirazen şikâyet başvurusunda yer aldığı tespit edilmiştir.

İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in “Başvuruların şekil unsurları” başlıklı 8’inci maddesinin onuncu fıkrasında yer alan hüküm ile İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Tebliğ’in “Kurum tarafından yapılacak işlemler” başlıklı 12’nci maddesinin ikinci fıkrasında yer alan açıklama, şikâyet başvurusunda belirtilmeyen hususların itirazen şikâyet başvurusuna konu edilemeyeceğini açıkça ifade etmektedir. Dolayısıyla söz konusu mevzuat hükümleri uyarınca, başvuru sahibi tarafından öncelikle idareye şikâyet başvurusunda bulunulması gerektiğinden ve bu iki aşamalı idari başvuru yolunda şikâyet yoluna başvurulmadan itirazen şikâyet yoluna başvurulamayacağından, şikâyet başvurusunda ileri sürülmeyen iddiaların da itirazen şikâyet başvurusunda ileri sürülmesi mümkün olamayacaktır.

Bu çerçevede şikâyet başvurusu; Kurul kararının alınmasından önceki süreçte uyuşmazlık konusu hususla ilgili tarafların haklarını veya mevcut hukuki durumlarını sınırlayan ya da değiştiren bir zorunlu idari başvuru yolu olup, idarelere kendi vakıa, gerekçe ve delillerini ileri sürme fırsatı tanıyarak Kurul kararına ilişkin idari usulün bir parçası olması nedeniyle, önemli bir usuli güvence teşkil etmektedir.

Netice itibarıyla, yukarıda aktarılan mevzuat hükümleri uyarınca idareye şikâyet başvurusunda dile getirilmeyen hususların, şikâyet başvurusu üzerine idare tarafından alınan kararda belirtilen hususlar hariç, itirazen şikâyet başvurusuna konu edilemeyeceği anlaşılmaktadır. Buna göre, başvuru sahibinin bahse konu iddialarının (7 ve 8’inci) şekil yönünden reddedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Uyuşmazlık konusu olan iddiaların bunu ileri süren istekli tarafından iddia konusu hususun farkına varıldığı veya farkına varılmış olması gerektiği tarihi izleyen 10 gün içerisinde, başvuru ihale dokümanının ihale ilanına yansımayan düzenlenmelerine yönelik ise ihale dokümanının edinildiği tarihi izleyen 10 gün içinde ve her durumda ihale gününden 3 iş günü öncesine kadar, bu iddiaları incelemek ve sonuçlandırmakla yetkili makamlar nezdinde ileri sürülmesi gerekmektedir.

Buna göre, idareye şikâyet başvurusunda dile getirilmeyen hususların itirazen şikâyet başvurusuna konu edilemeyeceği anlaşılmakla birlikte, idareye sunulan şikayet dilekçesinde bulunmayan ancak Kuruma sunulan itirazen şikayet dilekçesinde yer alan iddiaların incelenmesinin Kamu İhale Kurumunun yetkisi dâhilinde olduğu ileri sürülse dahi, söz konusu iddiaların, farkına varıldığı veya varılmış olması gerektiği tarihi izleyen günden itibaren 10 gün içerisinde, başvuru ihale dokümanının ihale ilanına yansımayan düzenlenmelerine yönelik ise ihale dokümanının edinildiği tarihi izleyen 10 gün içinde ve her durumda ihale gününden 3 iş günü öncesine kadar ileri sürülme zorunluluğu bulunmaktadır. Dolayısıyla süresinde ileri sürülmeyen iddiaların da süre aşımı sebebiyle Kurum tarafından incelenmesi mümkün bulunmamaktadır.

Bu itibarla, başvuru sahibinin 7’nci iddiasında yer alan teknik şartnameye yönelik iddiasının ihale dokümanını edindiği tarihi (26.04.2025) izleyen 10 gün içinde ve her durumda ihale gününden 3 iş günü öncesine kadar ileri sürmesi, yine 7’nci iddiada yer alan ihaleye verilen teklif tutarları arasındaki farka yönelik iddiasının ilk ihale komisyonu kararının tebliğ edildiği 02.06.2025 tarihini izleyen günden itibaren on gün içinde yazılı şekilde ileri sürmesi, ayrıca 8’inci iddianın ise ikinci ihale komisyonu kararının tebliğ edildiği 07.08.2025 tarihini izleyen günden itibaren on gün içinde yazılı şekilde ileri sürmesi gerekirken, bu süreler geçtikten sonra 25.08.2025 tarihinde itirazen şikâyet başvurusuna konu edildiği anlaşıldığından başvuru sahibinin söz konusu iddialarının (7 ve 8’inci) süre yönünden reddedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

3. Başvuru sahibinin 3’üncü iddiasına ilişkin olarak:

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “İhaleye katılımda yeterlik kuralları” başlıklı 10’uncu maddesinde “İhaleye katılacak isteklilerden, ekonomik ve malî yeterlik ile mesleki ve teknik yeterliklerinin belirlenmesine ilişkin olarak aşağıda belirtilen bilgi ve belgeler istenebilir: …

9) İdarenin talebi halinde doğruluğu teyit edilmek üzere, tedarik edilecek malların numuneleri, katalogları ve/veya fotoğrafları.

İhale konusu işin niteliğine göre yukarıda belirtilen bilgi veya belgelerden hangilerinin yeterlik değerlendirmesinde kullanılacağı, ihale dokümanında ve ihale veya ön yeterliğe ilişkin ilân veya davet belgelerinde belirtilir… ” hükmü,

Anılan Kanun’un “İhale ve ön yeterlik dokümanının içeriği ve idari şartnamede yer alması zorunlu hususlar” başlıklı 27’nci maddesinde “İhale dokümanında; isteklilere talimatları da içeren idari şartnameler ile yaptırılacak işin projesini de kapsayan teknik şartnameler, sözleşme tasarısı ve gerekli diğer belge ve bilgiler bulunur. Ön yeterlik dokümanında ise adaylarda aranılan şartlara, ön yeterlik kriterlerine ve gerekli diğer belge ve bilgilere yer verilir.

İdari şartnamede ihale konusuna göre asgari aşağıdaki hususların belirtilmesi zorunludur: … e) İsteklilerde aranılan şartlar, belgeler ve yeterlik kriterleri. ” __ hükmü,

Mal Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Teknik şartname” başlıklı 14’üncü maddesinde “(1) Alınacak malın teknik kriterleri ve özellikleri, ihale dokümanının bir parçası olan teknik şartnamede düzenlenir. …” hükmü,

Anılan Yönetmelik’in “Yeterliğin belirlenmesinde uyulacak ilkeler” başlıklı 26’ncı maddesinde “…(2)Yeterlik değerlendirmesi için istenecek belgelerin ve yeterlik değerlendirmesinde aranılacak kriterlerin, ihale veya ön yeterlik ilanı ile idari şartnamede veya ön yeterlik şartnamesinde ya da davet yazısında belirtilmesi zorunludur. …” hükmü,

Anılan Yönetmelik’in “Tedarik edilecek malların numuneleri, katalogları, fotoğrafları ile teknik şartnameye cevapları ve açıklamaları içeren doküman” başlıklı 43’üncü maddesinde “(1) Teklif edilen malın teknik şartnamede yer alan teknik kriterlere uygunluğunu belirlemek amacıyla numune, teknik bilgilerin yer aldığı katalog, teknik şartnameye cevapları ve açıklamaları içeren doküman ile fotoğraf istenebilir ve/veya demonstrasyon yaptırılabilir. Özel imalat süreci gerektiren mal alımları hariç, teknik şartnameye cevapları ve açıklamaları içeren doküman istenmesi durumunda katalog istenmesi zorunludur. Katalog istenen ihalelerde, teknik şartnamede teknik kriter olarak düzenlenen ancak katalogda yer almayan hususlara yönelik kanıtlayıcı belge ve/veya açıklamalar aday veya istekliler tarafından başvuru veya teklifleri kapsamında sunulur.

(2) Numunelerin sunulması ve bunların değerlendirilmesine yönelik yapılan düzenlemelerde aşağıdaki hükümler esas alınır:

a) İdare tarafından hangi kalem/kalemler için ve kaç adet numune isteneceği, numunenin hangi aşamada ve kimler tarafından sunulacağı, numunelerin değerlendirilmesinde hangi yöntemin kullanılacağı ile diğer hususlara, ön yeterlik şartnamesi veya idari şartnamede yer verilir. Son başvuru tarihi/ihale tarihi ve saatinden önce numunelerin idareye sunulacağına ya da bu tarih ve saatten önce numune değerlendirmesi yapılarak sadece numunesi uygun görülenlerin başvuruda bulunabileceğine veya teklif sunabileceğine ilişkin düzenleme yapılamaz.

b) Numune sunulması istenen kalem/kalemler için uygun sayı ve nitelikte numune alınması idarenin sorumluluğundadır. Malın niteliğinin birden fazla numune değerlendirmesi yapmaya uygun olup olmadığı ile malın kullanım ömrü dikkate alınarak en az bir adet numunenin idarede muhafaza edilmesi gerekir. Kurul ya da yargı kararları üzerine yeniden değerlendirme, muhafaza edilen numune üzerinden yapılır.

c) Numune değerlendirmesi, ön yeterlik şartnamesi veya idari şartnamede düzenlenen aşağıdaki yöntemlerden biri vasıtasıyla yapılır:

1) İhale komisyonu, numuneyi doğrudan inceleyerek, üyelerinin tamamı tarafından düzenlenen numune inceleme raporu/tutanağı çerçevesinde değerlendirme yaparak karar verebilir.

2) İhale komisyonu, uzman üyelerinin tamamı tarafından düzenlenen numune inceleme raporu/tutanağı çerçevesinde değerlendirme yaparak karar verebilir.

3) İhale komisyonu, uzman üyelerinin tamamı ile alıma konu malı/malları kullanacak personel arasından görevlendirilen kişi veya kişilerin tamamı tarafından düzenlenen numune inceleme raporu/tutanağı çerçevesinde değerlendirme yaparak karar verebilir.

ç) Ön yeterlik şartnamesi veya idari şartnamede istenen sayıda ve nitelikte numune, şartnamede yapılan düzenlemeler çerçevesinde idareye teslim edilir. Teslim edilen numunenin üzerinde; ihale bilgileri, numune sunulan kalem bilgileri ve aday veya istekli bilgilerine yer verilir. İdare tarafından numune bir tutanak ile teslim alınır ve talep edilmesi halinde tutanağın bir sureti aday veya istekliye verilir.

d) İdare tarafından gerekli görülen hallerde, numune değerlendirmesinin yapılacağı yer, tarih ve saat bilgisi aday veya isteklilere bildirilir. Numune değerlendirmesinde numunenin fiziksel nitelikleri ile teknik şartnamede yer alan teknik kriterlere uygun olup olmadığı kontrol edilir. Yapılan inceleme sonucunda düzenlenen numune inceleme raporunda/tutanağında numunenin uygunluk durumu belirtilir ve uygun bulunmaması durumunda buna ilişkin gerekçelere yer verilir. Numune inceleme raporu/tutanağı çerçevesinde numunelere yönelik nihai değerlendirme ihale komisyonu tarafından yapılır ve bu değerlendirmelere ihale komisyonu kararında yer verilir. … ” hükmü,

Anılan Yönetmelik’in “Elektronik ihale” başlıklı 58/A maddesinde “…(9) Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin tespitinde aşağıdaki esaslar dikkate alınır:

a) Diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete göre aşırı düşük tekliflerin bulunmadığı ihalelerde, geçerli tekliflerden ekonomik açıdan en avantajlı birinci ve ikinci teklif olması öngörülen teklif sahiplerine; yeterlik bilgileri tablosunda beyan ettikleri bilgi ve belgelerden EKAP veya diğer kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının internet sayfası üzerinden sorgulanamayanlar ile teknik şartnameye cevaplar ve açıklamalara ilişkin tevsik edici belgeleri sunmaları, ayrıca ihale dokümanında öngörülmesi halinde numune/demonstrasyon işlemlerine ilişkin ürün örneklerini vermeleri/kurulumlarını yapmaları için makul bir süre verilir. Beyan edilen bilgi/belgeler ve teknik şartnameye cevaplar ve açıklamalara ilişkin tevsik edici belgeleri sunmayan istekliler ile numune ve/veya demonstrasyon işlemlerine ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmeyen isteklilerin teklifleri değerlendirme dışı bırakılarak geçici teminatları gelir kaydedilir, sunduğu belgeler ile katılım ve yeterlik kriterlerine ilişkin şartları sağlayamayan istekliler ile numune ve/veya demonstrasyon değerlendirmesi başarısız sonuçlanan isteklilerin teklifleri ise değerlendirme dışı bırakılır. …” hükmü bulunmaktadır.

Kamu İhale Genel Tebliği’nin 16.9’uncu maddesinde “Katalog, kılavuz, çizim, fotoğraf vb. belgeler ve/veya numune istenen ihalelerde, tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında bu belgelerden ve/veya numune üzerinden teknik şartnameye uygunluk değerlendirmesi yapılır. Tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında anılan belgeler ve/veya numune üzerinden teknik değerlendirme yapılmasının öngörülmemesi halinde ise bu durumun ihale dokümanında belirtilmesi koşuluyla istenen belgelerin ve/veya numunenin sadece teklif ekinde sunulup sunulmadığına bakılır. ” açıklaması,

İdari Şartname’nin “İhaleye katılabilmek için gereken belgeler ve yeterlik kriterleri” başlıklı 7’nci maddesinde “ … 7.7. Numune ve demonstrasyon değerlendirmesi:

7.7.1. İstekliler, Teknik Şartname kapsamında sunulması istenilen ikram paketinden birer adet numuneyi Yeterlik Bilgileri Tablosu bölümünde açıklama yaparak beyan edecek ve Beyan edilen numune tekliflerin değerlendirilmesi sonucunda ekonomik açıdan en avantajlı 1. ve 2. İstekliden tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında İdare’ce bildirilen saate kadar İdareye teslim edeceklerdir.

7.7.2. İsteklilerce teslim edilen ikram paketi numuneleri ile ilgili Teknik Şartname hükümlerine göre göz muayenesi ve kontrolü yapıldıktan sonra veya yapılması aşamasında İdare tarafından ihtiyaç duyulması halinde istekliden Demonstrasyon yapılmasını isteyebilir.” düzenlemesi,

Anılan Şartname’nin “İhalenin karara bağlanması” başlıklı 36’ncı maddesinde “ 36.1. Aşırı düşük tekliflerin açıklama istenmeksizin reddedileceği ya da diğer tekliflere veya yaklaşık maliyete göre aşırı düşük tekliflerin bulunmadığı ihalelerde, geçerli tekliflerden ekonomik açıdan en avantajlı birinci ve ikinci teklif olması öngörülen teklif sahiplerine; yeterlik bilgileri tablosunda beyan ettikleri bilgi ve belgelerden EKAP veya diğer kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının internet sayfası üzerinden sorgulanamayanlar ile teknik şartnameye cevaplar ve açıklamalara ilişkin tevsik edici belgeleri sunmaları, ayrıca ihale dokümanında öngörülmesi halinde numune/demonstrasyon işlemlerine ilişkin ürün örneklerini vermeleri/kurulumlarını yapmaları için makul bir süre verilir. Beyan edilen bilgi/belgeler ve teknik şartnameye cevaplar ve açıklamalara ilişkin tevsik edici belgeleri sunmayan istekliler ile numune ve/veya demonstrasyon işlemlerine ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmeyen isteklilerin teklifleri değerlendirme dışı bırakılarak geçici teminatları gelir kaydedilir, sunduğu belgeler ile katılım ve yeterlik kriterlerine ilişkin şartları sağlayamayan istekliler ile numune ve/veya demonstrasyon değerlendirmesi başarısız sonuçlanan isteklilerin teklifleri ise değerlendirme dışı bırakılır. … ” düzenlemesi yer almaktadır.

Başvuruya konu ihaleye ilişkin olarak, ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş.nin yeterlik bilgileri tablosu incelendiğinde; “ Mesleki ve Teknik Yeterliğe İlişkin Bilgiler ” sütununun “ Yetkili Satıcılığı veya İmalatçılığı Gösteren Belgeler: İsteklinin üyesi olduğu meslek odası tarafından istekli adına düzenlenen Kapasite Raporu ” satırına numune istenmesi halinde Teknik Şartname’ye uygun numunenin getirileceğine dair beyanın yüklendiği görülmüştür.

İdarece 01.08.2025 tarihinde anılan istekliye EKAP üzerinden “Beyan edilen bilgileri tevsik eden belgelerin sunulması ve/veya numune/demonstrasyon işlemlerine ilişkin ürün örneklerinin verilmesi/kurulumların yapılması/aşırı düşük teklif açıklamalarının sunulması” konulu yazının gönderildiği, anılan yazıda “ 24 Ay Süreyle Yüksek Hızlı Trenlerinin business vagonlarında yolculara verilecek ikram paketlerinin temini ile Kafeterya Vagonlarının Yüklenici Tarafından İşletilmesi işi işine ait ihalede tekliflerin değerlendirmesi sürecine geçilmiş olup, beyan ettiğiniz bilgi ve belgeleri tevsik eden ve EKAP veya diğer kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının internet sayfası üzerinden sorgulanamayan aşağıdaki belgeleri ekleri ile birlikte, İdari Şartnamenin 7.9. maddesine uygun olarak, 05.08.2025 tarihine kadar İdaremize sunmanız, numune/demonstrasyon değerlendirmesi için teklif ettiğiniz ürüne/ürünlere ilişkin örnekleri 05.08.2025 tarihine kadar TCDD Taşımacılık A.Ş. Genel Müdürlüğü Satın Alma Dairesi Başkanlığı adresine ulaştırarak, 05.08.2025 tarihinde saat 17:00‘te TCDD Taşımacılık A.Ş. Genel Müdürlüğü Satın Alma Dairesi Başkanlığı adresinde hazır bulunmanız gerekmektedir.

Sunulması Gereken Belgeler

Kamu İhale Kurumuna yapılan itirazen Şikâyet başvurunuz üzerine Kamu İhale Kurulu tarafından alınan 23/07/2025 tarih ve 2025/UM-I-1564 numaralı Kurul Kararı” gereğince teklifiniz değerlendirmeye alınmış olması nedeniyle,

İdari Şartname 7.7.2. maddesi gereğince Teknik Şartnamesinde özellikleri belirtilen ve Yeterlik Bilgileri Tablosunda numune bilgileri açıklama yapılarak beyan edilen ikram paketi ürünlere ait bir adet numunenin İdareye teslim edilmesi gerekmektedir.” ifadesine yer verildiği,

Bunun akabinde anılan istekli tarafından 05.08.2025 tarihinde numunenin teslim edildiği, idarece 05.08.2025 tarihli numune değerlendirme tutanağında “…Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş. tarafından Yeterlik Bilgileri Tablosu bölümünde numune bilgilerini tam ve açıklamalı şekilde beyan etmiş olduğu ve fiziksel olarak idaremize teslim ettiği numuneler Teknik Şartnamede belirtilen özellikler açısından değerlendirilmiştir.” şeklinde belirtildiği, yine 07.08.2025 onay tarihli ihale komisyonu kararında “ Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş.den Teknik Şartname kapsamında sunulması istenilen ikram paketinden birer adet numuneyi Şirketimize gönderilmesi talep edilmiş, belirtilen süre içerisinde İdaremize teslim edilen numuneler üzerinde komisyonumuzca yapılan inceleme neticesinde tamam ve şartnamesine uygun olduğu görülmüştür.” ifadelerine yer verildiği anlaşılmıştır.

Yukarıda aktarılan mevzuat hükümlerinden, idareler tarafından isteklilerce teklif edilen ürünlerin Teknik Şartname’yi karşılayıp karşılamadığına yönelik değerlendirmenin tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında yapılması isteniliyor ise bu hususa ilişkin kriter ya da kriterlerinin İdari Şartname’de belirtilmesi gerektiği, teklif edilen ürünlerin Teknik Şartname’de düzenleme altına alınan teknik kriterlere uygunluğunu belirlemek amacıyla, ihaleye konu edilen ürünlerin numuneleri, teknik bilgilerin yer aldığı katalog, teknik şartnameye cevapları ve açıklamaları içeren doküman ile fotoğrafların ayrı ayrı veya birlikte istenebileceği, teklif edilen ürün/ürünlerin Teknik Şartname maddelerinde istenilen koşullara uygun olup olmadığı hususunun idareler tarafından tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında demonstrasyon, numune değerlendirilmesi, katalog kapsamında yer alan bilgilerin değerlendirilmesi ve/veya Teknik Şartname’ye uygunluk beyanı yoluyla yapılabileceği; numune değerlendirmesinde ise numunenin fiziksel nitelikleri ile teknik şartnamede yer alan teknik kriterlere uygun olup olmadığının kontrol edileceği, sunduğu belgeler ile katılım ve yeterlik kriterlerine ilişkin şartları sağlayamayan istekliler ile numune ve/veya demonstrasyon değerlendirmesi başarısız sonuçlanan isteklilerin tekliflerinin değerlendirme dışı bırakılacağı anlaşılmıştır.

Şikâyete konu ihaleye ait İdari Şartname’nin 7.7’nci maddesinde, isteklilerin teknik şartname kapsamında sunulması istenilen ikram paketinden birer adet numuneyi yeterlik bilgileri tablosu bölümünde açıklama yaparak beyan edeceği ve beyan edilen numunenin tekliflerin değerlendirilmesi sonucunda ekonomik açıdan en avantajlı birinci ve ikinci teklif sahibi isteklilerin tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında idarece bildirilen saate kadar idareye teslim edecekleri; ayrıca isteklilerce teslim edilen ikram paketi numuneleri ile ilgili teknik şartname hükümlerine göre göz muayenesi ve kontrolü yapıldıktan sonra veya yapılması aşamasında idare tarafından ihtiyaç duyulması halinde istekliden demonstrasyon yapılmasını isteyebileceği anlaşılmıştır.

Alımı yapılacak ürünlerin istenen teknik kriterleri sağlayıp sağlamadığına ilişkin ihale dokümanı düzenlemeleri kapsamında usulüne uygun olarak yapılmış numune değerlendirme işlemlerinde yetki ve sorumluğun ihale işlemlerini yürütmekle görevli ihale komisyonuna ait olduğu, Kurum tarafından yapılan itirazen şikâyet incelemesinin ihale işlem dosyası üzerinden yapılması nedeniyle, bu yöndeki itirazen şikâyet başvurularında, numune değerlendirmesi ile ilgili iş ve işlemlerin idare tarafından usulüne uygun biçimde yerine getirilip getirilmediği ve numune değerlendirme tutanağında yer verilen tespitlerle, alınan ihale kararı arasında uyumsuzluk bulunup bulunmadığı yönlerinden inceleme yapılabileceği değerlendirilmektedir.

**** Bu çerçevede yapılan incelemede, tekliflerin değerlendirilmesi aşamasında numune değerlendirilmesi yapılacağına ilişkin düzenlemeye ihale dokümanında yer verildiği, ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş. tarafından yeterlik bilgileri tablosunun “ Mesleki ve Teknik Yeterliğe İlişkin Bilgiler ” sütununun “ Yetkili Satıcılığı veya İmalatçılığı Gösteren Belgeler: İsteklinin üyesi olduğu meslek odası tarafından istekli adına düzenlenen Kapasite Raporu ” satırında İdari Şartname’nin 7.7’nci maddesinde yer alan düzenlemeye uygun olarak ikram paketine ilişkin beyanda bulunulduğu görülmüştür.

İdare tarafından EKAP üzerinden anılan istekliye iletilen yazıda belirtilen tarihe kadar numune/demonstrasyon değerlendirmesi için teklif etmiş olduğu ürüne/ürünlere ilişkin örnekleri yazıda belirtilen numuneleri idareye teslim etmesi gerektiğinin bildirildiği, anılan isteklinin sunmuş olduğu numunenin Teknik Şartname’ye uygun olduğuna ilişkin tutanak düzenlendiği, bahse konu tutanakta ihale komisyonu üyelerinin tamamının imzalarının yer aldığı, dolayısıyla idarece İdari Şartname’ye göre yapılan numune değerlendirme işleminde usul yönünden bir aykırılık bulunmadığı anlaşılmıştır.

Nihai olarak, ihale komisyonu kararı sonucunda ürünlere ilişkin istenen teknik kriterleri sağlayıp sağlamadığına ilişkin usulüne uygun olarak yapılmış numune değerlendirme işlemlerinde yetki ve sorumluluğun idareye ait olduğu dikkate alındığında, başvuru sahibinin iddiasının bu çerçevede reddedilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır.

4. Başvuru sahibinin 6’ncı iddiasına ilişkin olarak:

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Temel ilkeler” başlıklı 5’inci maddesinde “ İdareler, bu Kanuna göre yapılacak ihalelerde; saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur. … ” hükmü,

Anılan Kanun’un “Tekliflerin geçerlilik süresi” başlıklı 32’nci maddesinde “Tekliflerin geçerlilik süresi ihale dokümanında belirtilir. İdarece ihtiyaç duyulması halinde bu süre, teklif ve sözleşme koşulları değiştirilmemek ve isteklinin kabulü kaydıyla, en fazla ihale dokümanında belirtilen teklif geçerlilik süresi kadar uzatılabilir.” hükmü,

Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Teklif geçerlilik süresinin dolmasından sonra sözleşme yapılması” başlıklı 16.7’nci maddesinde “Kesinleşen ihale kararı bildirildikten sonra şikâyet başvurusunda bulunulması veya dava açılması nedeniyle ihale sürecinin uzaması sonucunda; teklif geçerlilik süresinin ihale dokümanında öngörülen süre kadar uzatıldığı ve bu sürenin de dolduğu, buna rağmen sözleşmenin imzalanamadığı durumlarda; İhale Uygulama Yönetmeliklerinde yer alan sözleşmenin imzalanması ile ilgili hükümlere göre, ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi veya ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi ile kabul etmeleri şartıyla, sözleşme imzalanabilir. İdarece bu durumda ihale üzerinde kalan istekliye sözleşme imzalayıp imzalamayacağı hususu sorulmaksızın sadece teklif geçerlilik süresinin dolduğu gerekçe gösterilerek ihalenin iptal edilmemesi gerekmektedir. Ancak tekliflerin geçerlilik süresinin dolmuş olması nedeniyle ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi veya ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibinin sözleşmeyi imzalama zorunluluğu bulunmadığından, sözleşmeyi imzalamayan istekliler hakkında geçici teminatın irat kaydedilmesine ve yasaklamaya ilişkin hükümler uygulanmayacaktır.” açıklaması,__

İdari Şartname’nin “Tekliflerin geçerlilik süresi” başlıklı 24’üncü maddesinde “ 24.1. Tekliflerin geçerlilik süresi, ihale tarihinden itibaren 60 - Altmış (rakam ve yazıyla) takvim günüdür.

24.2. İhtiyaç duyulması halinde, teklif geçerlilik süresinin en fazla yukarıda belirlenen süre kadar uzatılması istekliden talep edilebilir. İstekli, İdarenin bu talebini kabul veya reddedebilir. İdarenin teklif geçerlilik süresinin uzatılması talebini reddeden isteklinin geçici teminatı serbest bırakılır/iade edilir.

24.3. Teklifinin geçerlilik süresini uzatan istekli, teklif ve sözleşme koşullarını değiştirmeden, geçici teminatını kabul ettiği yeni teklif geçerlilik süresi ile geçici teminata ilişkin hükümlere uygun hale getirir.

24.4. Bu konudaki istek ve cevaplar yazılı olarak EKAP üzerinden yapılır.” düzenlemesi yer almaktadır.

**** İdari Şartname’nin “Tekliflerin geçerlilik süresi” başlıklı 24’üncü maddesinde “24.1. Tekliflerin geçerlilik süresi, ihale tarihinden itibaren 60 - Altmış (rakam ve yazıyla) takvim günüdür.” düzenlemesinin yer aldığı, söz konusu düzenleme gereğince teklif geçerlilik süresinin ihale tarihi olan 02.05.2025 itibaren 60 takvim günü sonra yani 02.07.2025 tarihi itibariyle dolduğu, süreç içerisinde tekliflerin değerlendirilmesi işlemine ilişkin olarak SMC Yemek Tem. Spor. Faal. İnş. İş Sağ.ve Güv. Biliş. Yap. Sağ. Hiz. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin 24.06.2025 tarihinde Kurum kayıtlarına alınan dilekçesi ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunması üzerine 23.07.2025 tarihli ve 2025/UM.I-1565 sayılı Kamu İhale Kurulu kararının alındığı, yine Taşkent Gıda Per. ve Top. San. Tic. A.Ş.nin 25.06.2025 tarihinde Kurum kayıtlarına alınan dilekçesi ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunması üzerinde 23.07.2025 tarihli ve 2025/UM.I-1564 sayılı Kamu İhale Kurulu kararının alındığı görülmüştür.

İdarece 04.08.2025 tarihinde “Teklif ve Geçici Teminat Mektubu Opsiyon Süresinin Uzatılması Hk.” konulu yazı ile “ 02/05/2025 tarihinde teklifleri alınan 24 Ay Süreyle Yüksek Hızlı Trenlerinin business vagonlarında yolculara verilecek ikram paketlerinin temini ile Kafeterya Vagonlarının Yüklenici Tarafından İşletilmesi işi ihalesi ile ilgili olarak Kamu İhale Kurumu tarafından düzeltici işlem kararı vermiş olduğundan dolayı yeniden değerlendirme yapılacak olması nedeniyle,

Teklifinizin geçerlilik süresinin 31/08/2025 tarihine, geçici teminat mektubu süresini ise 30/09/2025 tarihine kadar uzatılması veya yeni bir geçici teminat mektubunun verilmesi hususundaki cevabınızın en geç 07/08/2025 tarihi mesai bitimine kadar satinalmadairesi@tcddtasimacilik.gov.tr mail adresine bildirilmesini ve söz konusu geçici teminat mektuplarının 07/08/2025 tarihine kadar İdaremize teslim edilmesi hususunda gereğini rica ederiz.” ifadelerine yer verilerek Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş., Dardanel Dağıtım A.Ş., Aykar İnsan Kay. Tem. San. Tic. Ltd. Şti. ile SMC Yem. Tem. İnş. San. Tic. Ltd. Şti.ne bildirimde bulunulduğu,

Bunun akabinde, 07.08.2025 onay tarihli ihale komisyonu kararı ile Aykar İnsan Kay. Tem. San. Tic. Ltd. Şti.nin belirtilen süre içerisinde teklif ve geçici teminat mektubunun geçerlilik süresinin uzatılması ile ilgili olarak herhangi bir bilgi/belge bildirmediği için teklifinin değerlendirme dışı bırakıldığı anlaşılmıştır.

Yukarıda yer alan Kanun ve Tebliğ maddeleri birlikte incelendiğinde, kesinleşen ihale kararı bildirildikten sonra şikâyet başvurusunda bulunulması veya dava açılması nedeniyle ihale sürecinin uzaması sonucunda; teklif geçerlilik süresinin dolduğu, buna rağmen sözleşmenin imzalanamadığı durumlarda; İhale Uygulama Yönetmeliklerinde yer alan sözleşmenin imzalanması ile ilgili hükümlere göre, ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibi veya ekonomik açıdan en avantajlı ikinci teklif sahibi ile kabul etmeleri şartıyla, sözleşme imzalanabileceği; bir başka ifadeyle kesinleşen ihale kararı bildirildikten sonra şikâyet başvurusunda bulunulması veya dava açılması nedeniyle ihale sürecinin uzaması sonucunda tekliflerin geçerlilik süresinin dolması halinde, idarenin ekonomik açıdan en avantajlı birinci ve ikinci teklif sahiplerine tekliflerinin geçerlilik süresini uzatıp uzatmadığını sorması, kabul etmeleri şartıyla sözleşme imzalanabileceği; en avantajlı birinci ve ikinci teklif sahipleri dışında diğer isteklilerden tekliflerinin geçerlilik süresinin uzatılması talebinde bulunma ve sözleşme imzalama zorunluluğunun bulunmadığı anlaşılmıştır.

**** Yukarıda aktarılan mevzuat hükümleri ve yapılan tespitler bir arada değerlendirildiğinde, mevcut durumda idare tarafından Taşkent Gıda Per. Top. San. Tic. A.Ş., Dardanel Dağıtım A.Ş., Aykar İnsan Kay. Tem. San. Tic. Ltd. Şti. ile SMC Yem. Tem. İnş. San. Tic. Ltd. Şti.ne teklif ve geçici teminat mektubunun geçerlilik süresinin uzatılmasının talep edildiği, anılan isteklilerden Aykar İnsan Kay. Tem. San. Tic. Ltd. Şti.nin teklif ve geçici teminat mektubunun geçerlilik süresini uzatmaması sebebiyle teklifinin değerlendirme dışı bırakılmasında mevzuata aykırılık bulunmadığı anlaşıldığından, başvuru sahibinin söz konusu iddiasının yerinde olmadığı sonucuna varılmıştır.

Diğer yandan, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 53’üncü maddesinin (j) fıkrasının 9’uncu bendinde “Başvuru sahibinin iddialarının tamamında haklı bulunması halinde, Kurul kararı ile itirazen şikâyet başvuru bedelinin başvuru sahibine iadesine karar verilir. Kurul kararının başvuru sahibine bildirimini izleyen otuz gün içinde başvuru sahibinin Kuruma yazılı talebi üzerine, bu talep tarihini izleyen otuz gün içinde Kurum tarafından itirazen şikâyet başvuru bedelinin iadesi yapılır ve son ödeme tarihine kadar geçen süre için faiz işlemez. Diğer hallerde başvuru bedeli iade edilmez.

Bu fıkranın (1) numaralı bendi uyarınca tahsil edilen bedel hiçbir durumda iade edilmez.” hükmü yer almaktadır.

Aktarılan Kanun hükmüne göre, başvuru sahibinin itirazen şikâyete konu iddialarının tamamında haklı bulunması halinde başvuru bedeli iadesinin söz konusu olabileceği dikkate alındığında, yukarıda yer verilen tespit ve değerlendirmeler neticesinde, başvuru sahibinin, iddialarında haklı bulunmadığı anlaşıldığından başvuru bedelinin başvuru sahibine iadesi için Kanunun öngördüğü şekilde “ başvuru sahibinin iddialarının tamamında haklı bulunması ” koşulunun gerçekleşmediği, dolayısıyla 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 53’üncü maddesinin (j) fıkrasının 9’uncu bendi hükmü gereğince başvuru bedelinin iadesinin mümkün bulunmadığı anlaşılmıştır.

B) İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in 18’inci maddesi yönünden yapılan inceleme sonucunda herhangi bir aykırılık tespit edilmemiştir.

Açıklanan nedenlerle, 4734 sayılı Kanun'un 65'inci maddesi uyarınca bu kararın tebliğ edildiği veya tebliğ edilmiş sayıldığı tarihi izleyen otuz gün içerisinde Ankara İdare Mahkemelerinde dava yolu açık olmak üzere,

Anılan Kanun'un 54'üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (c) bendi gereğince itirazen şikâyet başvurusunun reddine,

Oybirliği ile karar verildi.

****| ****| ****

****| ****| ****