KİK Kararı: 2017/UY.I-502
Hukuk Asistanı ile Kararları Analiz Edin
Bu karara ve binlerce benzer karara sorunuzu sorun. Kaynak atıflı detaylı yanıtlar alın.
Karar Bilgileri
Kamu İhale Kurumu Kararı
2017/UY.I-502
8 Şubat 2017
2016/324184 İhale Kayıt Numaralı "Diyarbakır - ... u Km: 50+000 - 120+000 Kesiminin Yapım" İhalesi
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No : 2017/008
Gündem No : 49
Karar Tarihi : 08.02.2017
Karar No : 2017/UY.I-502 Mahkeme Kararını Göster
TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:
Başkan: Hamdi GÜLEÇ
Üyeler: II. Başkan Şinasi CANDAN, Osman DURU, Erol ÖZ, Köksal SARINCA, Dr. Ahmet İhsan ŞATIR, Hasan KOCAGÖZ, Mehmet ATASEVER, Oğuzhan YILDIZ
BAŞVURU SAHİBİ:
Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş. - Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. - D N Z İnşaat Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığı,
Uğurmumcu Cad. Kız Kulesi Sokak No: 23/9 G.O.P. Çankaya/ANKARA
İHALEYİ YAPAN İDARE:
Karayolları Genel Müdürlüğü Program ve İzleme Dairesi Başkanlığı,
Karayolları Genel Müdürlüğü İsmet İnönü Bulvarı No: 14 06100 Çankaya/ANKARA
BAŞVURUYA KONU İHALE:
2016/324184 İhale Kayıt Numaralı “Diyarbakır - Siverek - Hilvan Yolu Km: 50+000 - 120+000 Kesiminin Yapım” İhalesi
KURUM TARAFINDAN YAPILAN İNCELEME:
Karayolları Genel Müdürlüğü Program ve İzleme Dairesi Başkanlığı tarafından 21.09.2016 tarihinde ön yeterliği yapılan ve belli istekliler arasında ihale usulü ile gerçekleştirilen “Diyarbakır - Siverek - Hilvan Yolu Km: 50+000 - 120+000 Kesiminin Yapım” ihalesine ilişkin olarak Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş. - Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. - D N Z İnşaat Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının 08.12.2016 tarihinde yaptığı şikâyet başvurusunun, idarenin 13.12.2016 tarihli yazısı ile reddi üzerine, başvuru sahibince 22.12.2016 tarih ve 71237 sayı ile Kurum kayıtlarına alınan 22.12.2016 tarihli dilekçe ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunulmuştur.
Başvuruya ilişkin olarak 2016/3108 sayılı itirazen şikâyet dosyası kapsamında yapılan inceleme neticesinde esas inceleme raporu tanzim edilmiştir.
KARAR:
Esas inceleme raporu ve ekleri incelendi.
İtirazen şikâyet dilekçesinde özetle, bahse konu ihalenin ön yeterlik değerlendirmesine Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş.- Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. – DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığı olarak katıldıkları, taraflarına gönderilen ön yeterlik değerlendirmesinde; “Ön yeterlik değerlendirme sonucu listeye giremeyen adaylara bildirim listesinde Ön Yeterlik Komisyonunca yapılan değerlendirme sonucunda yeterli bulunmakla birlikte, ön yeterlik değerlendirme sonuç tutanağında detayları belirtilen puanlama sonucunda listeye giremediniz” denilerek İş Ortaklıklarının özel ortağı DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş.nin % 55 şirket ortaklık hissesine sahip İsmail Akyüz’ün “Kürtün Barajı ve HES İnşaatı” işine ait iş denetleme belgesinin Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 39’uncu maddesinin ikinci fıkrası uyarınca değerlendirmeye alınmadığının belirtildiği,
Oysa idarece referans alınan 18.05.2016 tarihli ve 2016/UY.II-1349 sayılı Kurul kararına ilişkin Ankara 14. İdare Mahkemesinin 28.07.2016 tarihli ve E:2016/2531 sayılı kararıyla yürütmenin durdurulmasına ve dava konusu işlemin iptaline karar verildiği, dolayısıyla Kurulun bahse konu kararının yine Kurulun 31.08.2016 tarihli ve 2016/MK-475 sayılı kararı ile ortadan kaldırdığı,
-Son 15 yıl hesabının işin geçici kabul tarihinden itibaren başlaması gerektiği,
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 10/b-2(a) maddesinde “…Son on beş yıl içinde geçici kabulü yapılan yapım işleri ile kabul işlemleri tamamlanan yapımla ilgili hizmet işlerinde sözleşme bedelinin en az %80’i oranında denetlenen yada yönetilen işlerle ilgili iş deneyimini gösteren belgeler….”in iş deneyimini tevsik edici belge olarak kullanılabileceğinin,
Kanun’un 10/b-2 (c) bendinde “Devam eden yapım ve yapımla ilgili ilgili hizmet işlerinde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, son on beş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az %80’ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen, denetlenen veya yönetilen işlerle ilgili deneyimini gösteren belgeler…”in iş deneyimini tevsik edici belge olarak kullanılabileceğinin hüküm altına alındığı,
İş denetleme belgelerinin kullanılmasına ilişkin Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 48/5 (c-1) maddesinde “İş denetleme ve iş yönetme belgelerinde,
- Belgeye konu işin geçici kabul tarihinin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son on beş yılda içinde olması kaydıyla, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen denetleme veya yönetme faaliyetinde bulunulmuş olması,” koşulunun öngörüldüğü,
Anılan mevzuat hükümlerinde iş denetleme belgelerinin kullanımına ilişkin olarak iki önemli kriterin belirlendiği, biten işler bakımından işin “geçici kabulünün” yapılması ve belge sahibinin ilk sözleşme bedelinin %80’inde fiilen denetim veya yönetim faaliyetinde bulunulması şartının birlikte gerçekleştirilmesinin gerektiği,
Kanun koyucunun devam eden işlerde (geçici kabulden önce) iş denetleme belgelerinin kullanılmasına imkan vermek amacıyla Kanun’un 10/b-2 (c) bendini, geçici kabulü yapılan işlere ilişkin iş denetleme belgesinin kullanılması için 10/b-2(a) bendini ihdas ettiği,
-İlgilinin görevden ayrılış tarihinin son 15 yıl içerisinde gerçekleştiği,
Özel Ortak DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş.nin % 55 şirket ortağı İsmail Akyüz’ün DSİ 22. Bölge Müdürlüğünde “Kürtün Barajı ve HES İnşaatı” yapımı işinde 15.11.2000 tarihine kadar kontrol mühendisi olarak ve yine 15.11.2000 tarihinden sonrada DSİ 22. Bölge Müdürlüğüne bu işle ilgili personele ihtiyaç hasıl olmak üzere 120 ve141 nolu hakedişler ve kesin hesabı dahil olmak üzere bölge inceleme mühendisi olarak yer aldığı, kontrol mühendisi olarak yer aldığı 119 nolu hakedişten sonra 15.11.2000 tarihine kadar yapım işinde kontrol mühendisi olarak bulunduğu, işin ödeneği olmadığından hakkediş yapılamamış olup adı geçen ayrıldıktan bir ay sonra hakkediş yapıldığı,
DSİ 22. Bölge Müdürlüğünün 15.01.2008 tarih ve B 18 1 DSİ 22 21 00/940/23 sayılı Hizmet Çizelgesinde de adı geçenin görev süresinin açıkça görüldüğü, “Kürtün Barajı ve HES İnşaatı” yapım işinin 120 ve 141 nolu hakedişlerinde ve kesin hesabında dahi İsmail Akyüz’ün inceleme mühendisi olarak yer aldığı ve imzasının bulunduğu, Yapım İşleri Genel Şartnamesine göre kontrol mühendislerinin hakedişleri imza atma zorunluluğunun bulunmadığı, ilgilinin fiilen görev yapmış olmasının bir görevlendirme yazısına bağlandığı, emeklilik tarihi olan 14.08.2014 tarihine kadar anılan Bölge Müdürlüğünde bölge inceleme mühendisi olarak görev yaptığı,
Hizmet Belgesinde de açıkça görüleceği üzere kontrol mühendisi olarak ayrılma tarihinin 15.11.2000 olduğu, söz konusu iş deneyim belgesinde hakediş tarihinin değil geçici kabul tarihi olan 29.09.2003 tarihinin değerlendirmeye alınması gerektiği, bu hususun anılan Yönetmelik’in 48-5 ( c) maddesinin birinci fıkrasında açıkça belirtildiği,
İsmail Akyüz’ün kontrol mühendisliğinden ayrılma tarihinin 15.11.2000 olup Hizmet Belgesinden adı geçenin kontrol mühendisliğinde geçen süresi ve kontrol mühendisliğinden ayrılma tarihinin açıkça görüldüğü, ilgilinin fiilen denetlediği işlerin tespitinde fiilen yapılan işlerin bedeli esas alınmakla birlikte işten ayrılış tarihinin son hakedişe göre değil görevlendirme yazısının son bulmasına göre tespit edilmesi gerektiği,
Ödenek yokluğu nedeniyle 6 ay veya 1 yıl süreyle hiç imalat yapılmamasının gündeme gelebileceği gibi ödenek yokluğu nedeniyle fiilen yapılan imalatlar için de hakediş düzenlememesinin de ihtimal dahilinde olduğu, ihale konusu işin 2886 sayılı yasa döneminde ihale edildiğinden anılan yasa gereği 4734 sayılı Kanundaki düzenleme anlamında işin ihale edilebilmesi için ödenek ayırma zorunluluğunun da bulunmadığı,
Sonuç itibarıyla DSİ de çalışan kontrol mühendisinin hakedişe imza atma zorunluluğu bulunmadığı gibi proje kapsamında çalışmalarının da görevlendirme yazısına bağlı olması karşısında İsmail Akyüz’ün kontrol mühendisliğinden ayrılma tarihinin hizmet çizelgesi yerine son hakediş tarihine göre belirlenmesinin mevzuata aykırı olduğu iddialarına yer verilmiştir.
A) Başvuru sahibinin iddialarının değerlendirilmesi sonucunda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir.
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyimini gösteren belgeler” başlıklı 39’uncu maddesinde; “ …
(2) Aday veya istekliler tarafından, iş deneyimlerini tevsik için;
a) İlk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,
b) İlk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan işlerde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında denetlenen ya da yönetilen,
c) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen,
ç) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen işlerde; ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında denetlenen ya da yönetilen,
d) Devredilen işlerde, devir öncesindeki veya sonrasındaki dönemde ilk sözleşme bedelinin en az % 80’inin gerçekleştirilmesi şartıyla, ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,
işlerle ilgili deneyimlerini gösteren belgeler sunulur.” hükmü,
Anılan Yönetmelik’in “Belge düzenleme koşulları” başlıklı 44’üncü maddesinde “(1) İş deneyim belgeleri; yapılan iş karşılığı bedel içeren tek bir sözleşmeye dayalı olarak taahhüt edilen;
…
ç) Geçici kabulü yapılmış işlerde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında denetleme ve yönetme görevinde bulunan mimar veya mühendislere “iş denetleme belgesi” veya “iş yönetme belgesi”,
d) Devam eden işlerde; işin, ilk sözleşme bedelinin tamamlanması ve gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşarak kusursuz olarak gerçekleştirilmesi halinde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında denetleme ve yönetme görevinde bulunan mimar veya mühendislere “iş denetleme belgesi” veya “iş yönetme belgesi”,
olarak düzenlenir.” hükmü,
Anılan Yönetmelik’in “İş deneyim belgelerinin verilmesi” başlıklı 47’inci maddesinde “…(4) Mühendisler ve mimarlara;
a) İş Denetleme Belgesi;
- İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlara, mahallinde ilgili mevzuat gereğince denetledikleri işlerde ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapmış olmak şartıyla, kontrol mühendisi, şantiye mühendisi ve kontrol şefine,
…
tek sözleşme ile ilişkili olarak düzenlenir ve verilir….” hükmü,
Anılan Yönetmelik’in “Değerlendirmeye ilişkin esaslar” başlıklı 48’inci maddesinde “…
(5) İş deneyim belgelerinin değerlendirilmesinde;
…
c) İş denetleme ve iş yönetme belgelerinde,
-
Belgeye konu işin geçici kabul tarihinin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son on beş yılda içinde olması kaydıyla, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen denetleme veya yönetme faaliyetinde bulunulmuş olması,
-
Gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin, ihalenin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde olduğu ve ilk sözleşme bedelinin tamamlandığı işlerde; ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen denetleme veya yönetme faaliyetinde bulunulmuş olması,
şartı aranır ve geçici kabul tarihi veya gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin, ihale ilk ilan veya davet tarihi ile ihale veya son başvuru tarihi arasında olduğu işler de bu kapsamda değerlendirilir.
(6) İş deneyim belge tutarlarının değerlendirilmesinde;
a) İş bitirme ve iş durum belge tutarları tam olarak,
b) Denetim veya yönetim faaliyetleri nedeniyle alınan belge tutarları beşte bir oranında,
dikkate alınır…” hükmü yer almaktadır.
İncelemeye konu ihalenin Ön Yeterlik İdari Şartnamesi’nin “7.5. Mesleki ve teknik yeterliğe ilişkin belgeler ve bu belgelerin taşıması gereken kriterler” başlıklı 7.5.’inci maddesinde “7.5.1. Adayın, yurt içinde veya yurt dışında kamu veya özel sektöre bedel içeren bir sözleşme kapsamında taahhüt edilen ihale konusu iş veya benzer işlere ilişkin olarak;
a) İlk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,
b) İlk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan işlerde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80'i oranında denetlenen ya da yönetilen,
c) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80'ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen,
ç) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80'ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen işlerde; ilk sözleşme bedelinin en az % 80'i oranında denetlenen ya da yönetilen,
d) Devredilen işlerde, devir öncesindeki veya sonrasındaki dönemde ilk sözleşme bedelinin en az % 80'inin gerçekleştirilmesi şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,
işlere ilişkin deneyimini gösteren belgeleri sunması zorunludur. Aday tarafından 130.000.000 TRY (Türk Lirası)'den az olmamak üzere, ihale konusu iş veya benzer işlere ait tek sözleşmeye ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin sunulması gerekir.
İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 80'ini, diğer ortakların her birinin ise, istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 20'sini sağlaması zorunludur. Ancak ihaleye katılan iş ortaklığının ortakları tarafından ortaklık oranları ve yapısı aynı olmak kaydıyla daha önce kurulmuş olan iş ortaklığının gerçekleştirdiği bir işten elde ettiği iş deneyim belgesi sunulması halinde pilot ortak ve diğer ortakların her birinin birinci cümledeki oranlara göre asgari iş deneyim tutarını sağlaması koşulu aranmaz. Konsorsiyumda ise, her bir ortağın kendi kısmı için istenen asgari iş deneyim tutarını sağlaması zorunludur.
7.5.2. Bu bent boş bırakılmıştır.
7.5.3. Bu bent boş bırakılmıştır.
7.5.4. Bu bent boş bırakılmıştır.
7.6. Bu ihalede benzer iş olarak kabul edilecek işler:
Yapım İşlerinde İş Deneyiminde Değerlendirilecek Benzer İş Grupları Tebliğinde yer alan A/V Grubu işler benzer iş olarak kabul edilecektir.”
…
7.8. Yeterlikleri tespit edilen adaylar arasında 7.9. maddesinde belirtilen kriterlere göre yapılan puanlamaya göre oluşturulan sıralama sonucunda ilk 10 sıradaki aday listeye alınacak ve teklif vermeye davet edilecektir.
7.8.1. Ön yeterlik kriterlerini sağlayan adaylardan listeye alınacakların belirlenebilmesi için adayların ekonomik ve mali yeterlikleri ile mesleki ve teknik yeterlikleri, 7.9. maddesinde belirtilen kriterlere göre puanlanmak suretiyle en yüksek puandan başlanarak liste oluşturulur. Puanların eşit olması nedeniyle listeye alınacak aday sayısının öngörülen sayıyı aşması halinde, eşit puana sahip adayların tamamı listeye alınır.
7.8.2. Yeterliği tespit edilen aday sayısının, listeye alınarak teklif vermeye davet edilecek aday sayısından daha az olması durumunda, yeterliği tespit edilen aday sayısının en az beş olması kaydıyla, yeterlikleri tespit edilen tüm adaylar teklif vermeye davet edilecektir.
7.9. Puanlama kriterleri
7.9.1. Liste oluşturulması için gerekli belgeler: (7.9.1.1.) maddesinde belirtilen belgeler asgari yeterlik için zorunlu belge olmayıp, asgari yeterlik kriterlerini sağlayan aday sayısının listeye alınacak aday sayısını aşması durumunda listenin oluşturulması için yapılacak puanlama için sunulacaktır.
7.9.1.1. Adaylar (7.5) maddesi kapsamında sundukları iş deneyim belgesine ilave olarak varsa en fazla üç (3) adet yapım işi deneyim belgesi sunabilirler…” düzenlemesi yer almaktadır.
Bahse konu ihalede başvuru sahibi Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş.- Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. – DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığı tarafından İş Ortaklığının özel ortağı DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş.nin % 55 şirket ortaklık hissesine sahip İsmail Akyüz’ün “Kürtün Barajı ve HES İnşaatı” işine ait DSİ Barajlar ve HES Dairesi Başkanlığı tarafından düzenlenmiş 13.01.2016 tarihli ve 25436-Y-KD-34-2 sayılı iş denetleme belgesi sunulmuştur.
13.01.2016 tarihinde EKAP üzerinden düzenlenen iş denetleme belgesinde
(İş Denetleme)
(Geçici Kabulü yapılmış işlerde)
1. İşveren
:Barajlar ve HES Dairesi Başkanlığı Diğer Bütçeli Kuruluşlar DEVLET SU İŞLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
2. İşin adı ve varsa ihale kayıt numarası
:Kürtün Barajı ve HES İnşatı
3. İşin yapıldığı yer
:DSİ 22. Bölge Müdürlüğü -Trabzon
4. Uygulanan yapı tekniği
:Ön yüzü beton kaplı kaya dolgu barajı
5. İlgilinin adı soyadı
:İSMAİL AKYÜZ
6. T.C.Kimlik No
:
7. İlgilinin lisans eğitimini aldığı meslek unvanı
:İnşaat mühendisi
8. İlginin görev unvanı
:Kontrol mühendisi
9. Aynı sıfat ve görev unvanı ile diğer çalışanlar
:Bahtiyar Kabadayı – Kontrol mühendisi
10. İlk sözleşme bedeli
:17.810,00 TRY
11. Toplam sözleşme bedeli
:122.871,56 TRY
12. Gerçekleştirilen iş tutarı
:121.886,66
13. Sözleşme tarihi
:14.08.1986
14. İşin geçici kabul/tasfiye veya iskan tarihi
:29.09.2003
15. İlgilinin hangi tarihler arasında görev yaptığı
:30.06.1989-28.02.1990, 31.01.1991-30.06.2000
16. İlgilinin görevi sırasında denetlediği iş kısmının konusu
: Ön yüzü beton kaplı kaya dolgu barajı
17. İlgilinin görevi sırasında işin gerçekleşen tutarı
:106.287,41 TRY
18. İlgilinin görevi sırasında işin ilk sözleşme bedeline göre nakdi gerçekleşme oranı
:%597,00
19. İlgilinin mesleği ile ilgili olarak hissesine düşen belge tutarı
:104.058,83
Açıklama:
1-İş bubelgede yer alan tutarlar ihale cinsinden (1986 yılı birim fiyatları) değerlendirmesi ile tespit edilmiştir.
2-İş bu belgede 04.03.2015 tarih ve 25436-Y-KD-34-1 sayılı İş Deneyim (İşDenetleme) Belgesinin yerine DSİ 22. Bölge Müdürlüğünün –Trabzon 12.01.2016 tarih ve 20961 sayılı yazısına istinaden düzenlenmiştir.
Bilgileri yer almaktadır.
Bahse konu ihalede anılan İş Ortaklığının 19.12.2016 tarihli ihale komisyonu kararı ile Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 39’uncu maddesinin ikinci fıkrasının (c) ve (ç) bentlerine atıfta bulunularak “….hükümleri gereğince; işin gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin % 80’ine ulaştığı tarihin 31.05.1999 ve ilgilinin görevden ayrılma tarihinin de 30.06.2000 olduğu, dolayısıyla belge sahibi İsmail Akyüz’ün belgeye hak kazanma tarihi olarak dikkate alınması gereken tarihin 30.06.2000 olduğu ve bu tarihin ihale ilan tarihinden geriye doğru son 15 yıl içinde olmadığı tespit edildiğinden değerlendirme alınmadığı” belirtilerek Ön Yeterlik Şartnamesi’nin 19.6’ncı maddesi uyarınca değerlendirme dışı bırakıldığı anlaşılmıştır.
Kamu İhale Kanunu’nun “İhaleye katılımda yeterlik kuralları” başlıklı 10’uncu maddesinin (b) bendinin ikinci fıkrasında ve Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyimini gösteren belgeler” başlıklı 39’uncu maddesinin ikinci fıkrasında; yapım işlerinde ilk ilan ve davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleştirilmiş olan işlerin ihalelere katılımda mesleki ve teknik yeterliği gösteren belgeler olarak kabul edileceği genel kural olarak benimsenmiştir.
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Belge düzenleme koşulları” başlıklı 44’üncü maddesinin (d) bendinde, devam eden işlerde; işin, ilk sözleşme bedelinin tamamlanması ve gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az %80’ine ulaşarak kusursuz olarak gerçekleştirilmesi halinde, ilk sözleşme bedelinin en az %80’i oranında denetleme ve yönetme görevinde bulunan mimar veya mühendislere “iş denetleme belgesi” veya “iş yönetme belgesi” düzenlenebileceği hüküm altına alınmıştır. Dolayısıyla mevzuat hükümleri geçici kabulden önce de iş denetleme ve iş yönetme belgelerinin düzenlenmesine izin vermektedir.
Bu durumda geçici kabulden önce düzenlenen iş denetleme ve iş yönetme belgelerinin geçici kabule kadar geçen süre içerisinde kullanılıyor olabileceği dikkate alındığında belgenin düzenlendiği tarihten geçici kabule kadar geçen süreye ek olarak, belgelerin geçici kabulden itibaren onbeş yıl daha kullanılabilmesi sonucunda, anılan belgelerin kullanım sürelerinin onbeş yıldan fazla olacağı sonucunu ortaya çıkarmaktadır. Bu durumun ise, Kanun’da ve Yönetmelik’te belirtilen genel kuralın dışına çıkmaya sebebiyet verdiği değerlendirilmektedir.
Bu riskin önüne geçilmesi amacıyla geçici kabulden önce düzenlenebilecek olan ve geçici kabule kadar geçecek süreçte de kullanılabilme imkanı bulunan iş denetleme ve iş yönetme belgelerinde, geçici kabul tarihinden itibaren on beş yıllık sürenin yeniden başlatılması yaklaşımının yerine, belgelerin düzenlenip kullanıma başlanabilme (belgeye hak kazanma) tarihinin belirlenmesinde aşağıdaki 3 tarihten en geç olanının dikkate alınması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bunlar; ilk sözleşme bedelinin tamamlanma tarihi, işin gerçekleşme oranının işin toplam sözleşme bedelinin %80’ine ulaştığı tarih ve kişinin belge konusu işteki görevinden ayrıldığı tarihtir.
Anılan İş Ortaklığının özel ortağı DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. tarafından sunulan iş denetleme belgesinde belge sahibi İsmail Akyüz’ün 30.06.1989-28.02.1990 ve 31.01.1991-30.06.2000 tarihleri arasında “Kontrol Mühendisi” olarak görev yaptığı, işin geçici kabulünün 29.09.2003 tarihinde gerçekleştirildiği görülmüştür. Ayrıca sunulan iş deneyim belgesi ve ön yeterlik değerlendirme sonuç tutanağında yer alan bilgiler dikkate alındığında belgeye konu işin gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin %80’ine ulaştığı tarihin 31.05.1999, ilgilinin görevden ayrılma tarihinin ise 30.06.2000 olduğu anlaşılmıştır.
Bu itibarla, incelemeye konu ihalede başvuru sahibinin şikâyet konusu ettiği iş denetleme belgesine ilişkin olarak yukarıda bahsedilen üç tarihten en geç olanının ilgilinin görevden ayrılma tarihi olduğu, bu tarihin sunulan iş deneyim belgesinde ve ön yeterlik değerlendirme sonuç tutanağında yer verildiği üzere 30.06.2000 olduğu dikkate alındığında, anılan tarihin ilan tarihinden (22.08.2016) geriye doğru son 15 yıl içerisinde bulunmadığı ve anılan iş deneyim belgesinin DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş.nin ön yeterlik değerlendirmesinde kullanılamayacağı açıktır.
Bu bağlamda idarece tesis edilen işlemde anılan mevzuat hükümlerine bir aykırılık bulunmadığından başvuru sahibinin iddiasının yerinde olmadığı sonucuna varılmıştır.
B) İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in 18’inci maddesinin ikinci fıkrası yönünden yapılan inceleme sonucunda tespit edilen aykırılıklar ve buna ilişkin inceleme ve hukuki değerlendirme aşağıda yapılmıştır.
Yukarıda belirtilen mevzuat hükümleri ve yapılan açıklamalar uyarınca;
-STY İnş. Tur. ve San. A.Ş. –Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere sunduğu Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic A.Ş.nin %51 hissesine sahip Faik Yılmaz adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından “İzmir –Urla –Çeşme Otoyolu İkiztepe Konak Doğanlar Kesimi” işin ilişkin düzenlenen iş yönetme belgesinde Faik Yılmaz’ın görevden ayrılma tarihinin 19.01.1998,
Yine Faik Yılmaz adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından “İzmir Çevre Yolu-Aydın Otoyolu” işin ilişkin düzenlenen iş yönetme belgesinde Faik Yılmaz’ın görevden ayrılma tarihinin 19.01.1998 olduğu,
-İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.- Metaleks İnş. San. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere sunduğu İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin %51 hissesine sahip Hanifi Güven Ulusu adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından “İzmir Çevreyolu-Aydın Otoyolu” işin ilişkin düzenlenen iş yönetme belgesinde Hanifi Güven Ulusu’nun görevden ayrılma tarihinin 08.11.1999,
-İntaş Taah. Yapı San. ve Tic. A.Ş.-Ezekar Yapı İnş. A.Ş.- Nil Yapı Malz. ve İnş. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere sunduğu Ezekar Yapı İnş. A.Ş.nin %51 hissesine sahip Adnan Tuskan adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen “İzmir Çevreyolu-Aydın Otoyolu” işin ilişkin düzenlenen iş denetleme belgesinde Adnan Tuskan’ın görevden ayrılma tarihinin 17.02.1998 olduğu görülmüştür.
Anılan isteklilerin sundukları bahse konu iş deneyim belgelerinde belge sahibinin görevden ayrıldığı tarihin ihale ilan tarihinden geriye doğru son 15 yıl içerisinde bulunmadığı ve belirtilen iş deneyim belgelerinin yukarıda açıklanan gerekçeler nedeniyle ön yeterlik değerlendirmesinde kullanılamayacağı açıktır.
Sonuç olarak, yukarıda belirtilen mevzuata aykırılıkların düzeltici işlemle giderilebilecek nitelikte olduğu tespit edildiğinden, yukarıda belirtilen iş deneyim belgelerinin ön yeterlik değerlendirmesinde değerlendirmeye alınmaması ve bu aşamadan sonraki ihale işlemlerinin mevzuata uygun olarak yeniden gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle, 4734 sayılı Kanun'un 65'inci maddesi uyarınca bu kararın tebliğ edildiği veya tebliğ edilmiş sayıldığı tarihi izleyen 30 gün içerisinde Ankara İdare Mahkemelerinde dava yolu açık olmak üzere,
Anılan Kanun'un 54'üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (b) bendi gereğince düzeltici işlem belirlenmesine,
Esasta
Oybirliği, gerekçede oyçokluğu ile karar verildi.
Hamdi GÜLEÇ
Başkan
Şinasi CANDAN
II. Başkan
Osman DURU
Kurul Üyesi
Erol ÖZ
Kurul Üyesi
Köksal SARINCA
Kurul Üyesi
Dr. Ahmet İhsan ŞATIR
Kurul Üyesi
Hasan KOCAGÖZ
Kurul Üyesi
Mehmet ATASEVER
Kurul Üyesi
Oğuzhan YILDIZ
Kurul Üyesi
FARKLI GEREKÇE
Başvuru sahibinin itirazen şikayet dilekçesinde yer alan iddialarının incelenmesi neticesinde Kurul çoğunluğunca, başvuru sahibi Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş. - Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. - D N Z İnşaat Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığı teklifinin idarece değerlendirme dışı bırakılması işlemi yerinde olduğundan teklifinin değerlendirmeye alınması yönündeki iddiasına ilişkin “itirazen şikayet başvurusunun reddine”, eşit muamele ilkesi yönünden yapılan inceleme sonucunda ise STY İnş. Tur. ve San. A.Ş. –Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic A.Ş.nin sunduğu iş yönetme belgesi, İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.- Metaleks İnş. San. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin sunduğu iş yönetme belgesi, İntaş Taah. Yapı San. ve Tic. A.Ş.-Ezekar Yapı İnş. A.Ş.- Nil Yapı Malz. ve İnş. Tic. A.Ş. İş Ortaklığı’nın iş deneyimini tevsik etmek üzere Ezekar Yapı İnş. A.Ş.nin sunduğu iş denetleme belgesi ön yeterlik değerlendirmesinde kullanılamayacağından bu iş deneyim belgelerinin ön yeterlik değerlendirmesinde değerlendirmeye alınmaması yönünde “düzeltici işlem belirlenmesine” karar verilmiştir.
Başvuru sahibinin itirazen şikayet başvuru dilekçesinde belirttiği iddiaları Kurulun eşit muamele kapsamında yapılan incelemeye göre;
Başvuruya konu ihale Karayolları Genel Müdürlüğü Program ve İzleme Dairesi Başkanlığı tarafından yapılan “Diyarbakır - Siverek - Hilvan Yolu Km: 50+000 - 120+000 Kesiminin Yapım” İşi ihalesi olup 21.09.2016 tarihinde yapılan ön yeterliğe 53 adayın katıldığı, yapılan ön yeterlik değerlendirmesi sonucunda 42 adayın yeterli bulunduğu anlaşılmıştır.
Kararda da yer verildiği üzere, 4734 sayılı Kanun’un “İhaleye katılımda yeterlik kuralları” başlıklı 10’uncu maddesinin (b) bendinin ikinci fıkrasında, Yapım İşleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyimini gösteren belgeler” başlıklı 39’uncu maddesinde, “Belge düzenleme koşulları” başlıklı 44’üncü maddesinde, “İş deneyim belgelerinin verilmesi” başlıklı 47’inci maddesinde ve “Değerlendirmeye ilişkin esaslar” başlıklı 48’inci maddesinde yapım işlerinde hangi belgelerin iş deneyiminin tevsiki kapsamında kullanılabileceği, bu belgelerin nasıl düzenleneceği ve değerlendirileceği ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiştir.
İnceleme konusu işe ait Ön Yeterlik İdari Şartnamesi’nin “İhaleye katılabilmek için gereken belgeler ve yeterlik kriterleri” başlıklı 7’nci maddesinde ise mesleki ve teknik yeterliğe ilişkin belgeler ve bu belgelerin taşıması gereken kriterler ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiş, aday tarafından 130.000.000 TRY (Türk Lirası)'den az olmamak üzere, ihale konusu iş veya benzer işlere ait tek sözleşmeye ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin sunulması gerektiği, benzer işin Yapım İşlerinde İş Deneyiminde Değerlendirilecek Benzer İş Grupları Tebliğinde yer alan A/V Grubu işler olarak belirlendiği görülmüştür.
Bahse konu ihalede başvuru sahibi İş Ortaklığının, 19.12.2016 tarihli ihale komisyonu kararı ile Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliğinin 39’uncu maddesinin 2 ikinci fıkrasının (c) ve (ç) bentlerine atıfta bulunularak “….hükümleri gereğince; işin gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin % 80’ine ulaştığı tarihin 31.05.1999 ve ilgilinin görevden ayrılma tarihinin de 30.06.2000 olduğu, dolayısıyla belge sahibi İsmail Akyüz’ün belgeye hak kazanma tarihi olarak dikkate alınması gereken tarihin 30.06.2000 olduğu ve bu tarihin ihale ilan tarihinden geriye doğru son 15 yıl içinde olmadığı tespit edildiğinden değerlendirme alınmadığı” belirtilerek Ön Yeterlik Şartnamesi’nin 19.6’ncı maddesi uyarınca değerlendirme dışı bırakıldığı anlaşılmıştır.
Başvuru sahibi Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş.- Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. – DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının özel ortağı DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. tarafından şirketin % 55 ortaklık hissesine sahip İsmail Akyüz adına EKAP üzerinden 13.01.2016 tarihinde DSİ Barajlar ve HES Dairesi Başkanlığı tarafından düzenlenen “Kürtün Barajı ve HES İnşaatı” işine ait 13.01.2016 tarihli ve 25436-Y-KD-34-2 sayılı iş denetleme belgesi sunulmuştur.
Başvuru sahibi iş ortaklığının özel ortağı DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. tarafından; ön yeterlik başvurusu kapsamında sunulmuş bulunan iş denetleme belgesi incelendiğinde, belgenin DSİ Barajlar ve HES Dairesi Başkanlığı tarafından İsmail Akyüz adına düzenlenen 13.01.2016 tarihli ve 25436-Y-KD-34-2 sayılı geçici kabulü yapılan işlere ait iş denetleme belgesi olduğu, söz konusu belgede işin konusunun “Kürtün Barajı ve HES İnşatı” yapımı işi olduğu, belgenin adına düzenlendiği ilgili kişinin 30.06.1989-28.02.1990, 31.01.1991-30.06.2000 tarihleri arasında “Kontrol mühendisi” olarak görev yaptığı, görevi sırasında işin gerçekleşen tutarının 106.287,41 TRY, görevi sırasında işin ilk sözleşme bedeline göre nakdi gerçekleşme oranının ise %597,00 olduğu, ilgilinin mesleği ile ilgili olarak hissesine düşen belge tutarının ise 104.058,83 TRY olduğu ve işin geçici kabulünün 29.09.2003 tarihinde gerçekleştirildiği belirlenmiştir.
Yukarıda madde numaraları aktarılan mevzuat hükümlerden, iş denetleme ve yönetme belgelerinin düzenlenmesi ve kullanılması bakımından, belgeye konu işin geçici kabulünün yapılmış olup olmamasına göre bir farklılaştırmanın söz konusu olduğu; geçici kabulü yapılmış işlere ilişkin iş denetleme veya yönetme belgelerinin değerlendirmeye alınabilmesi için geçici kabul tarihinin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son 15 yıl içinde olması, devam eden işlere ilişkin iş denetleme veya yönetme belgelerinin değerlendirmeye alınabilmesi için ise gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin ihalenin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son 15 yıl içinde olması ve ilk sözleşme bedelinin tamamlanması koşullarının sağlanmış olması gerektiği anlaşılmaktadır.
Netice itibariyle, ilgili mevzuat hükümleri ve ihaleye ilişkin Ön Yeterlik Şartnamesi uyarınca başvuru sahibinin özel ortağı tarafından sunulmuş bulunan şikayet konusu iş denetleme belgesi bir arada değerlendirildiğinde; söz konusu iş denetleme belgelesine konu işlerin devam eden işler kapsamında olmadığı ve geçici kabulünün yapılmış olduğu, ayrıca ilgili kişinin ilk sözleşme bedelinin % 80’inden fazla denetleme görevinde bulunduğu anlaşıldığından, söz konusu iş denetleme belgesinin değerlendirilmesinde geçici kabul tarihinin ilk ilan tarihinden geriye doğru son 15 yıl içinde olup olmadığına göre geçerlilikleri hakkında karar verilmesinin gerektiği belirlenmiştir.
Bu çerçevede, bahse konu ihalede Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş.- Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. – DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının özel ortağı DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş.nin sunduğu İsmail Akyüz adına düzenlenen iş denetleme belgesinin geçici kabulü yapılmış işlere ilişkin bir iş deneyim belgesi olduğu, belge konusu işin geçici kabul tarihinin 29.09.2003, ihale ilan tarihinin ise 22.08.2016 olduğu dikkate alındığında, bahse konu iş denetleme belgesinin ilk ilan tarihinden geriye doğru son 15 yıl içinde geçici kabulü yapılan işlere ilişkin olduğu anlaşıldığından, başvuru sahibi iş ortaklığının 19.12.2016 tarihli ihale komisyonu kararında belirtilen gerekçeler ile değerlendirme dışı bırakılması işleminin mevzuata uygun olmadığı sonucuna varılmıştır.
Diğer yandan, İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmeliğin 18’inci maddesi uyarınca eşit muamele ilkesi yönünden yapılan inceleme sonucunda;
-STY İnş. Tur. ve San. A.Ş. –Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere sunduğu Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic A.Ş.nin %51 hissesine sahip Faik Yılmaz adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından “İzmir –Urla –Çeşme Otoyolu İkiztepe Konak Doğanlar Kesimi” işin ilişkin düzenlenen iş yönetme belgesinde Faik Yılmaz’ın görevden ayrılma tarihinin 19.01.1998, işin geçici kabul tarihinin 21.12.2011 olduğu,
Yine Faik Yılmaz adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından “İzmir Çevre Yolu-Aydın Otoyolu” işin ilişkin düzenlenen iş yönetme belgesinde Faik Yılmaz’ın görevden ayrılma tarihinin 19.01.1998, işin geçici kabul tarihinin 15.02.2012 olduğu,
-İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.- Metaleks İnş. San. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının iş deneyimini tevsik etmek üzere sunduğu İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin %51 hissesine sahip Hanifi Güven Ulusu adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından “İzmir Çevreyolu-Aydın Otoyolu” işin ilişkin düzenlenen iş yönetme belgesinde Hanifi Güven Ulusu’nun görevden ayrılma tarihinin 08.11.1999, işin geçici kabul tarihinin 15.02.2012 olduğu,
-İntaş Taah. Yapı San. ve Tic. A.Ş.-Ezekar Yapı İnş. A.Ş.- Nil Yapı Malz. ve İnş. Tic. A.Ş. İş Ortaklığı’nın iş deneyimini tevsik etmek üzere sunduğu Ezekar Yapı İnş. A.Ş.nin %51 hissesine sahip Adnan Tuskan adına Ulaştırma Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen “İzmir Çevreyolu-Aydın Otoyolu” işin ilişkin düzenlenen iş denetleme belgesinde Adnan Tuskan’ın görevden ayrılma tarihinin 17.02.1998, işin geçici kabul tarihinin 15.02.2012 olduğu görülmüştür.
Buna göre, anılan isteklilerin sundukları bahse konu iş deneyim belgelerinde belge konusu işlerin geçici kabul tarihlerinin ilan tarihi olan 22.08.2016 tarihinden geriye doğru 15 yıl içinde olduğu anlaşıldığından, Kurulun bu iş deneyim belgelerinin ön yeterlik değerlendirmesinde değerlendirmeye alınmaması yönündeki kararı yerinde bulunmamıştır.
Açıklanan nedenlerle; başvuru sahibinin iddiaları kapsamında yukarıda tespiti yapılan aykırılıklar ve yapılan değerlendirmeler doğrultusunda, başvuru sahibi Yapımaks İnş. ve Tic. A.Ş.- Altındağ İnş. Taah. Tic. İth. İhr. Ltd. Şti. – DNZ İnş. Nak. Turz. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının teklifinin değerlendirmeye alınması yönünde karar verilmesi gerektiği, STY İnş. Tur. ve San. A.Ş. –Barva Müş. Dan. İnş. Müh. Mad. Mak. San. ve Tic. A.Ş. İş Ortaklığının, İntekar Yapı Tur. Elk. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.- Metaleks İnş. San. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının ve İntaş Taah. Yapı San. ve Tic. A.Ş.-Ezekar Yapı İnş. A.Ş.- Nil Yapı Malz. ve İnş. Tic. A.Ş. İş Ortaklığının teklifinin ise idarece değerlendirme dışı bırakılmaması işleminde mevzuata aykırılık bulunmadığına karar verilmesi gerektiği yönündeki düşüncemizle Kurulun “düzeltici işlem belirlenmesine” niteliğindeki kararına katılıyoruz.
Köksal SARINCA
Kurul Üyesi
Dr. Ahmet İhsan ŞATIR
Kurul Üyesi
Oğuzhan YILDIZ
Kurul Üyesi
10 Milyon+ Karar Arasında Arayın
Mahkeme, tarih, anahtar kelime ile filtreleyin. AI ile benzer kararları otomatik bulun.