KİK Kararı: 2016/UY.III-2220
Hukuk Asistanı ile Kararları Analiz Edin
Bu karara ve binlerce benzer karara sorunuzu sorun. Kaynak atıflı detaylı yanıtlar alın.
Karar Bilgileri
Kamu İhale Kurumu Kararı
2016/UY.III-2220
31 Ağustos 2016
2016/176716 İhale Kayıt Numaralı "Balıkesir Ulu ... Ve Sahne Sistemleri Düzenlemesi Yapımı" İhalesi
KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No : 2016/049
Gündem No : 25
Karar Tarihi : 31.08.2016
Karar No : 2016/UY.III-2220
TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:
Başkan: Hamdi GÜLEÇ
Üyeler: II. Başkan Şinasi CANDAN, Osman DURU, Erol ÖZ, Dr. Ahmet İhsan ŞATIR, Hasan KOCAGÖZ, Mehmet ATASEVER, Oğuzhan YILDIZ
BAŞVURU SAHİBİ:
Teknoen Mühendislik İnşaat Yapı Malzemeleri Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi,
Kıbrıs Şehitleri Caddesi No: 98 Kat: 4 D: 6 Alsancak/ İZMİR
İHALEYİ YAPAN İDARE:
Balıkesir Büyükşehir Belediye Başkanlığı Kent Estetiği Dairesi Başkanlığı,
Kuva-İ Milliye Mah. Edremit Cad. 2 Karesi/BALIKESİR
BAŞVURUYA KONU İHALE:
2016/176716 İhale Kayıt Numaralı “Balıkesir Uluslararası Fuar ve Kongre Merkezi Akustik Ses, Işık ve Sahne Sistemleri Düzenlemesi Yapımı” İhalesi
KURUM TARAFINDAN YAPILAN İNCELEME:
Balıkesir Büyükşehir Belediye Başkanlığı Kent Estetiği Dairesi Başkanlığı tarafından 09.06.2016 tarihinde açık ihale usulü ile gerçekleştirilen “Balıkesir Uluslararası Fuar ve Kongre Merkezi Akustik Ses, Işık ve Sahne Sistemleri Düzenlemesi Yapımı” ihalesine ilişkin olarak Teknoen Mühendislik İnşaat Yapı Malzemeleri Sanayi ve Ticaret Limited Şirketi’nin 14.07.2016 tarihinde yaptığı şikâyet başvurusunun, idarenin 19.07.2016 tarihli yazısı ile reddi üzerine, başvuru sahibince 28.07.2016 tarih ve 42857 sayı ile Kurum kayıtlarına alınan 27.07.2016 tarihli dilekçe ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunulmuştur.
Başvuruya ilişkin olarak 2016/1756 sayılı itirazen şikâyet dosyası kapsamında yapılan inceleme neticesinde esas inceleme raporu tanzim edilmiştir.
KARAR:
Esas inceleme raporu ve ekleri incelendi.
İtirazen şikâyet dilekçesinde özetle,
- İhale komisyonu kararında yaklaşık maliyetten hareketle tekliflerin bir oran aralığında puanlandırılması, bu aralıkta teklif vermeyenlerin puan alamaması ve belirli sınırlara teklifin zorlanmasının ekonomik açıdan uygun teklif alınmasını engelleyecek nitelikte olduğu, bu durumun rekabeti engelleyici unsurlar içerdiği ve kamu ihale mevzuatının temel ilkelerine aykırılık teşkil ettiği, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 62’nci maddesinde fiyat dışı unsurlar ve bu unsurlara yönelik düzenlemelerin nasıl yapılacağına dair usullerin gösterildiği, bu maddede “(1) İhale konusu işin özelliği göz önünde bulundurularak işletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer, süre gibi unsurlar fiyat dışı unsur olarak belirlenebilir.
(2) Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin, fiyat ile birlikte fiyat dışı unsurların da dikkate alınarak belirleneceği ihalelerde; fiyat dışı unsurların parasal değerleri veya nispi ağırlıkları ile hesaplama yöntemi ve bu unsurlara ilişkin değerlendirmenin yapılabilmesi için sunulacak belgeler idari şartnamede açıkça belirtilir.
(3) Fiyat dışı unsurlar, bir marka veya model esas alınarak rekabeti ortadan kaldırıcı bir şekilde belirlenemez.
(4) Fiyat dışı unsurlara bu unsurların parasal değerlerine veya nispi ağırlıklarına ve hesaplama yöntemine yönelik düzenlemeyi yapan birim veya görevliler tarafından gerekçeli bir açıklama belgesi hazırlanır ve bu belge ihale onay belgesinin ekinde yer alır” hükmü bulunduğu, ihale komisyonu kararı ile idarece fiyat dışı unsur olarak belirlenen unsurlar, anılan Yönetmelik ile belirlenen, gerçekten fiyat dışı unsur olarak belirlenebilecek ilkelere uygun olmadığı, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 5’inci maddesine vurgu yapılmakta ve fiyat dışı unsurların, anılan Kanun’un 5’inci maddesinde belirtilen ilkelere halel getirmeyecek bir biçimde İdari Şartname’de açık ve net olarak düzenlenmesi gerektiği, bu durumda “parasal değerleri veya nispi ağırlıkları ile hesaplama yöntemi ve bu unsurlara ilişkin değerlendirmenin yapılabilmesi için sunulacak belgelere” İdari Şartname’de yer vermenin zorunlu olduğu, ayrıca sadece yaklaşık maliyette belirlenen birim fiyatlar ile istekli tekliflerindeki birim fiyatların oranlamasına söre yapılan puanlamadan başka herhangi bir fiyat dışı unsur dikkate alınmadan karar verilmiş olup, bu hususun ihale Şartnamesine’de aykırı olduğu,
- Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin fiyat dışındaki unsurlar da dikkate alınarak belirlenmesi ile ilgili hususlar” başlıklı 53.3’üncü maddesinde “53.3.1. Kanunun 40’ıncı maddesi uyarınca, ekonomik açıdan en avantajlı teklif; sadece fiyat esasına göre belirlenebileceği gibi fiyat ile birlikte işletme ve bakım maliyeti, maliyet etkinliği, verimlilik, kalite ve teknik değer gibi fiyat dışındaki unsurlar dikkate alınarak belirlenebilmektedir. Ekonomik açıdan en avantajlı teklif sahibinin hangi yöntem kullanılarak belirlenebileceği hususu tamamen idarenin takdirinde olup fiyat dışı unsurlar kullanılarak belirlenmesi durumunda aşağıdaki esaslara uyulması gerekmektedir.
53.3.2. Fiyat dışı unsurların, Kanunun 5 inci maddesinde belirtilen ilkelere halel getirmeyecek bir biçimde idari şartnamede acık ve net olarak düzenlenmesi gerekmektedir.
53.3.3. İdari şartnamede fiyat dışı unsur olarak belirlenen hususların parasal değerlerinin veya nispi ağırlıklarının belirlenmesi gerekmektedir.
Bu madde ki kriterlere uyulmamış toplam 215 kalemden oluşan maliyette bahse konu 19 kalem is için alınmış bunların da toplam maliyetteki oranı belirtilmemiş bizim teklifimizde bu oranlar %29 da kalmış. Yani teklifimizin %71’inin hiçbir hükmü dikkate alınmamıştır. Ve direk yaklaşıl maliyetteki oranla ilişkilendirmiş,
53.3.4. Fiyat dışı unsur olarak yalnızca niceliksel unsurların belirlenmesi zorunlu olmayıp bu kapsamda niteliksel belirlemeler de yapılabilir. Bu bağlamda, ihale konusu işin beklenen kaliteye uygun olarak gerçekleştirilmesini sağlamaya yönelik parametreler, kamuya karşı yükleniminde bulunan islerin miktarı veya tutarı bakımından kapasite durumu ya da ihale konusu işi oluşturan bileşenler itibariyle isteklinin teklifi ile yaklaşık maliyet yapısının birbiri ile uyumu gibi hususlar fiyat dışı unsur olarak belirlenebilecektir.” denildiği ve bu maddedeki kriterlere uyulmadığı, ihalede belirleyici olan 19 kalemdeki birim fiyatların hepsinin özel poz olduğu, dolayısı ile özel poz birim fiyatta bu oranlamayı tutturmanın mümkün olmadığı, sadece yaklaşık maliyeti bilen firmaların bu %90-%110’luk oranı tutturabilmesinin mümkün olduğu, ayrıca kalite anlamında Teknik Şartname’ye uygun malzeme kullanılmasının esas olduğu, kendilerinin ihale sonucunu belirlemek için kullanılan 19 kalem için değil birim fiyat teklif cetvelindeki 215 kalem ürün ve imalat için Teknik Şartname’ye uygun malzeme kullanacağını taahhüt ettiği, böyle bir taahhüt varken idare tarafından 2.344.615,29 TL daha yüksek bedel ödenmesine neden olacak şekilde hukuka ve kamu ihale mevzuatına aykırı şekilde karar verildiği,
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 62’nci maddesine göre fiyat dışı unsurların belirlenmesinde belirli bir marka veya model esas alınarak rekabeti ortadan kaldırıcı nitelikte unsur belirlenmesi yasaklanmış olduğundan, idarece belirlenen aralıkta puan verilmesi, bu puan aralığında kalabilmek için belirli bir marka veya modele yönelmeyi gerektirebileceğinden bu bakımdan da ihale makamının kararının bu bakımdan rekabeti ortadan kaldırıcı nitelikte olduğu,
- Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Aritmetik hata ve yuvarlama” başlıklı 16.5’inci maddesine göre AEC Proje ve San. Tic. AŞ. ve Halatlıtaş Müh. Mak. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığının teklifinde aritmetik hata ve yuvarlama hatası olduğu, anılan Tebliğin 16’ncı maddesinde “16.5.1. Birim fiyat teklif cetvelindeki çarpım ve toplamlarda hata olması durumunda aritmetik hata olduğu kabul edilecek ve teklif doğrudan değerlendirme dışı bırakılacaktır. Kısmi teklif verilmesine imkan tanınan ihalelerde, isteklinin aritmetik hata yapılan kısma ilişkin teklifi değerlendirme dışı bırakılarak, teklif verdiği diğer kısımlar üzerinden ihale sonuçlandırılacaktır. ” denildiği,
Aynı Tebliğ’in “Yuvarlama ve aritmetik hata ” başlıklı 39’uncu maddesinde “39.1. Birim fiyat teklif cetvelinde iş kalemleri için teklif edilen birim fiyatlar ve analizlerdeki rayiç fiyatlar, virgülden sonra iki ondalık basamaklı sayıdan fazla olacak şekilde yazılabilecektir.
39.2. Birim fiyat teklif cetvelinde, her bir iş kaleminin miktarı ile bu iş kalemi için teklif edilen birim fiyatın çarpımı sonucu bulunan tutar, analizlerde de her bir girdi miktarı ile rayicinin çarpımı sonucu bulunan tutar, virgülden sonra iki ondalık basamaklı sayıdan fazla olacak şekilde yazılabilecektir. Ancak toplam teklif tutarı, virgülden sonra en yakın iki ondalık basamaklı sayıya yuvarlanarak yazılacaktır. Yuvarlama işleminde yarım kuruş ve üzerindeki değerler bir kuruşa tamamlanacak; yarım kuruşun altındaki değerler ise dikkate alınmayacaktır.
39.3. Birim fiyat teklif cetvellerinde çarpım ve toplamlarda aritmetik hata yapan istekliler değerlendirme dışı bırakılacaktır. Kısmi teklife açık ihalelerde ise isteklinin aritmetik hata yapılan kısma ilişkin teklifi değerlendirme dışı bırakılacaktır” açıklamasının yer aldığı, aktarılan mevzuat hükümleri bir arada değerlendirildiğinde anılan Kanun’un 36’ncı maddesine göre idarece tekliflerinin uygun olduğu tespit edilen isteklilere ait birim fiyat teklif cetvellerinde aritmetik hata bulunup bulunmadığının inceleneceği, bu aşamada birim fiyat teklif cetvelindeki çarpım ve toplamda hata olan istekliler acısından aritmetik hata yapıldığının kabul edileceği ve söz konusu isteklilerin tekliflerinin değerlendirilme dışı bırakılacağının açık olduğu,
-
İdari Şartname’nin 23.1’inci maddesi uyarınca teklif birim fiyat üzerinden ihale edilen işlerde ihale dokümanı kapsamında verilen standart birim fiyat teklif cetveli değiştirilmeden teklifin hazırlanmasının esas olduğu, idarece Standart Form KİK015.5/Y hazırlanarak isteklilere ihale dokümanı kapsamında verildiği, standart form incelendiğinde dipnotunda da belirtildiği üzere birim fiyat teklif cetvelinin idarece hazırlanan kısım ve isteklilerce doldurulacak kısım olmak üzere 2 kısımdan oluştuğu, idarece hazırlanan (A1) kısmında iş kaleminin numarası, adı ve kısa açıklaması, ölçü birimi ve miktarı ile istekli tarafından doldurulacak (B1) kısmında ise teklif edilen birim fiyat ve tutar kısımlarının sıralandığı, isteklilerin, idarece hazırlanmış A1 bölümünde yer alan birim fiyat teklif mektubu eki cetvelde idarelerce doldurulması zorunlu olan kısımlara isteklilerin müdahale etmelerine/değiştirmelerine imkân veren bir mevzuat düzenlemesi mevcut olmadığı, ihaleye teklif vermeden önceki bir tarihte idare nezdinde hazırlanmış olan birim fiyat teklif mektubu eki cetvelde yer alan miktar hanelerindeki rakamların çok haneli olmasının ihtilafa yol açabileceği yönünde de idareye bir başvuru yapılmadığı, İdari Şartname’nin 7.1’inci maddesinde, doküman içerisinde verilen standart forma uygun teklif mektubunun yeterlik kriteri olarak belirlendiği, birim fiyat teklif cetvelinin birim fiyat teklif mektubunun eki ve ayrılmaz bir parçası olduğu, birim fiyat teklif cetvelinde yapılacak değişikliklerin de bu çerçevede standart forma uygunsuzluk katacağı,
-
AEC Proje ve San. Tic. AŞ.-Halatlıtaş Müh. Mak. İnş. San. ve Tic.. Ltd. Şti. İş Ortaklığı tarafından sunulan iş deneyim belgelerinin ve belge tutarlarının asgari iş deneyim tutarını karşılamadığı, bu firmaların birisinin proje firması diğerinin ise mekanik firması olduğu ve bu işi yapabilme yetkinliklerinin olmadığı,
sonuç olarak gerek ihale üzerinde bırakılan isteklinin yeterlik kriterlerini gerektiği gibi yerine getirmemiş olduğu gerekse belirlenen puanlama yöntemi ile ekonomik yönden en avantajlı teklifin belirlenmesinden uzaklaşıldığı ve son tahlilde daha yüksek bedelle işin yaptırılmak zorunda kalındığı ve yukarıda belirlenen mevzuata aykırılıklar nedeni ile ihalenin üzerlerine bırakılması gerekirken 2.344.615,29 TL daha yüksek teklif sahibi firmaya bırakılmasının kamu ihale mevzuatına aykırı olduğu bu nedenle ihalenin başvuru sahibi firma üzerine bırakılacak şekilde düzeltici işlem tesis edilmesi gerektiği iddialarına yer verilmiştir.
A) Başvuru sahibinin iddialarının değerlendirilmesi sonucunda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir.
- Başvuru sahibinin 1 ve 2’nci iddiasına ilişkin olarak:
Başvuruya konu ihalenin ilanı 18.05.2016 tarihli Kamu İhale Bülteninde yayımlanmış olup, başvuru sahibi istekli 01.06.2016 tarihinde ihale dokümanı satın alarak 09.06.2016 tarihinde yapılan ihaleye teklif vermiştir.
İhale ilanının 5’inci maddesinde “5.Ekonomik açıdan en avantajlı teklif fiyatla birlikte fiyat dışındaki unsurlar da dikkate alınarak belirlenecektir.
A.1. Teklif Fiyatı Puanlaması:
Teklif fiyatı puanlaması 50 tam puan üzerinden yapılacaktır. İdari şartnamenin "Sınır Değer" başlıklı 33. maddesine göre bütün işlemler yapıldıktan sonra teklifleri geçerli kabul edilen istekliler arasında en düşük teklif fiyatı sahibi istekli, 50 puan alacak olup diğer isteklilere ait teklif puanları;
TP = (TFmin x 50) / TF
formülü ile hesaplanacaktır.
Bu formülde;
TP: Teklif puanı,
TFmin: Geçerli teklifler içinden istekliler arasında teklif edilen en düşük teklif fiyatı,
TF: İsteklinin teklif fiyatı,
ifade eder.
A.2. Kalite ve Teknik Değer Nitelik Puanlaması:
Kalite ve teknik değer nitelik puanlaması 50 tam puan üzerinden yapılacaktır. Geçerli teklif veren isteklilere ait kalite ve teknik değer nitelik puanlamasına konu iş kalemleri aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
S.No
İş Kalemi No.
İş Kaleminin Adı ve Kısa Açıklaması
Puanı
10
AP02
Mineral Yün İle Tavan Kaplaması Yapılması 100mm
2
16
AP08
Mineral Yünü Bazlı A sınıfı Akustik Panel
2
17
KONF.-KAPI-1
Konferans salonlarına akustik ahşap kapı temin ve montajı (200/220cm.)
2
18
Özel Karo Halı
Karo Halı Kaplama Yapılması
2
20
ÖZEL-RT-01
ROOFTOP 01 (26.150 m³/h)
1
21
ÖZEL-RT-03
ROOFTOP 03 (34.100 M³/h)
1
22
ÖZEL-RT-04
ROOFTOP 04 (16.000 m³/h)
1
23
ÖZEL-RT-05
ROOFTOP 05 (7400 m³/h)
1
24
ÖZEL-RT-06
ROOFTOP 06 (5900 M³/h)
1
25
ÖZEL-SAHNE-01
PANEL YANGIN PERDESİ
4
28
ÖZEL-SAHNE-04
DEKOR ASKISI
4
36
ÖZEL RT-02
ROOFTOP 02 (12000 m³/h)
1
38
S.Koltuk
Seyirci Koltuğu
4
39
SSÖZEL.01
SES MİKSERİ TEMİNİ VE MONTAJI
4
41
SSÖZEL.03
2X6,5” 2 YOLLU 500W LINE ARRAY HOPARLÖR TEMİNİ VE MONTAJI
4
56
SSÖZEL.107
4-KANAL IR ALICI ÜNİTESİ TEMİNİ VE MONTAJI
4
116
SSÖZEL.161
47” – FHD, 4,9 mm, 500cd Videowall Ekran TEMİNİ VE MONTAJI
4
195
SSÖZEL.79
ROBOT EFEKT IŞIK TEMİNİ VE MONTAJI
4
197
SSÖZEL.81
PROFESYONEL 1500W DMX KONTROLLÜ SİS MAKİNESİ TEMİNİ VE MONTAJI
4
TOPLAM PUAN
50
Söz konusu iş kalemleri için isteklilerce teklif edilen fiyatların toplam tekliflerine oranının;aynı iş kalemlerinin yaklaşık maliyetteki bedellerinin toplam yaklaşık maliyete oranının % 90 - % 110 aralığında (% 90 ve % 110 dahil) kalması durumunda her bir iş kalemi için yukarıdaki tabloda yer alan puanlar verilecektir. İsteklilerin teklif oranları % 90 - % 110 aralığı dışında kalıyorsa o iş kalemleri için puan alamayacaklardır. Kalite ve teknik değer nitelik puanı, her bir iş kalemi için verilen puanların toplamıdır.
A.3. Toplam Puan:
Toplam puan; teklif fiyat puanı, kalite ve teknik değer nitelik puanı, iş hacmine ve mali duruma ilişkin nitelik puanının toplamıdır.
A.5. Fiyat Dışı Unsurlar Dikkate Alınarak Değerlendirilmiş Teklif Bedeli:
Fiyat dışı unsurlar dikkate alınarak değerlendirilmiş teklif bedeli;
FDTF = (ETF x 100) / TTP formülü ile hesaplanacaktır.
Bu formülde;
FDTF: İsteklinin fiyat dışı unsurlar dikkate alınarak değerlendirilmiş teklif bedeli,
ETF: Toplam puanı en yüksek istekliye ait teklif bedeli,
TTP: İsteklinin toplam puanı,
ifade eder.
B. Ekonomik Açıdan En Avantajlı Teklif
Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, fiyat dışı unsurlar dikkate alınarak değerlendirilmiş teklif bedeli en düşük olan istekliye ait teklif bedelidir.” düzenlemesi bulunmaktadır.
Aynı düzenlemeye İdari Şartname’nin “Ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesi” başlıklı 35’inci maddesinde de yer verilmiştir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “İhalelere yönelik başvurular” başlıklı 54’üncü maddesinin birinci ve yedinci fıkralarında “İhale sürecindeki hukuka aykırı işlem veya eylemler nedeniyle bir hak kaybına veya zarara uğradığını veya zarara uğramasının muhtemel olduğunu iddia eden aday veya istekli ile istekli olabilecekler, bu Kanunda belirtilen şekil ve usul kurallarına uygun olmak şartıyla şikayet ve itirazen şikayet başvurusunda bulunabilirler.
İtirazen şikayet dilekçelerine, başvuruda bulunmaya yetkili olunduğuna dair belgeler ile imza sirkülerinin aslı veya yetkili mercilerce onaylı örneklerinin, varsa şikayete idarece verilen cevabın bir örneği ile başvuru bedeli ve teminatının Kurum hesaplarına yatırıldığına dair belgenin eklenmesi zorunludur.” hükmüne,
Aynı maddenin onbirinci fıkrasının (c) bendinde “Başvurular üzerine ihaleyi yapan idare veya Kurum tarafından gerekçeli olarak; Başvurunun süre, usul ve şekil kurallarına uygun olmaması, usulüne uygun olarak sözleşme imzalanmış olması veya şikayete konu işlemlerde hukuka aykırılığın tespit edilememesi veya itirazen şikayet başvurusuna konu hususun Kurumun görev alanında bulunmaması hallerinde başvurunun reddine karar verilir.” hükmüne,
Aynı Kanun’un “İdareye şikayet başvurusu” başlıklı 55’inci maddesinin birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarında “Şikayet başvurusu, ihale sürecindeki işlem veya eylemlerin hukuka aykırılığı iddiasıyla bu işlem veya eylemlerin farkına varıldığı veya farkına varılmış olması gereken tarihi izleyen günden itibaren 21 inci maddenin (b) ve (c) bentlerine göre yapılan ihalelerde beş gün, diğer hallerde ise on gün içinde ve sözleşmenin imzalanmasından önce, ihaleyi yapan idareye yapılır. İlanda yer alan hususlara yönelik başvuruların süresi ilk ilan tarihinden, ön yeterlik veya ihale dokümanının ilana yansımayan diğer hükümlerine yönelik başvuruların süresi ise dokümanın satın alındığı tarihte başlar.
İlan, ön yeterlik veya ihale dokümanına ilişkin şikayetler birinci fıkradaki süreleri aşmamak üzere en geç ihale veya son başvuru tarihinden üç iş günü öncesine kadar yapılabilir.
İdare, şikayet başvurusu üzerine gerekli incelemeyi yaparak on gün içinde gerekçeli bir karar alır. Alınan karar, şikayetçi ile diğer aday veya istekliler ile istekli olabileceklere karar tarihini izleyen üç gün içinde bildirilir. İlan ile ihale veya ön yeterlik dokümanına yönelik başvurular dışında istekli olabileceklere bildirim yapılmaz.” hükmüne,
İhalelere Yönelik Başvurular hakkında Yönetmelik’in “Başvuru süreleri” başlıklı 6’ncı maddesinde; “(1) İdareye şikayet süresi; ihale sürecindeki şikayete konu işlem veya eylemlerin farkına varıldığı veya farkına varılmış olması gerektiği tarihi izleyen günden itibaren Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrasının (b) ve (c) bentlerine göre yapılan ihalelere yönelik başvurularda beş gün, diğer hallerde on gündür.
(2) Ancak, ilan ile ön yeterlik veya ihale dokümanına yönelik şikayetler, birinci fıkradaki süreleri aşmamak kaydıyla başvuru veya teklif sunulmadan önce en geç ihale veya son başvuru tarihinden üç iş günü öncesine kadar yapılabilir.
(3) Kuruma itirazen şikayet süresi; şikayet veya itirazen şikayet üzerine idare tarafından alınan iptal kararına karşı yapılacak başvurularda beş gün, diğer hallerde on gündür.” hükmüne,
Anılan Yönetmelik’in “Sürelerle ilgili genel esaslar” başlıklı 7’nci maddesinde “(1) Süreler;
a) İlana yönelik başvurularda ilk ilan tarihini,
b) Ön yeterlik veya ihale dokümanının ilana yansımayan hükümleri için dokümanın satın alındığı tarihi, belli istekliler arasında ihale usulü ile yapılan danışmanlık hizmet alımı ihalelerinde ihale dokümanının teslim alındığı tarihi, zeyilnameye yönelik başvurularda ise zeyilnamenin bildirildiği tarihi,
…
izleyen günden itibaren başlar.
(2) Tatil günleri sürelere dahildir. Sürenin son gününün tatil gününe rastlaması halinde, süre tatil gününü izleyen ilk iş gününün bitimine kadar uzar. Ancak, ilan ile ön yeterlik veya ihale dokümanına yönelik şikayet başvurularının, ihale veya son başvuru tarihinden üç iş günü öncesine kadar yapılması zorunludur.” hükmüne,
Aynı Yönetmelik’in “Başvuruların şekil unsurları” başlıklı 8’inci maddesinin beşinci fıkrasında “İtirazen şikâyet dilekçelerine, başvuruda bulunmaya yetkili olunduğuna dair belgeler ile imza sirkülerinin aslı veya yetkili mercilerce onaylı örneklerinin, varsa şikayete idarece verilen cevabın bir örneği ile başvuru bedelinin, teminat alınan hallerde başvuru teminatının Kurum hesaplarına yatırıldığına dair belgenin eklenmesi zorunludur.” hükmüne,
Anılan Yönetmelik’in “Ön inceleme konuları ve ön inceleme üzerine yapılacak işlemler” başlıklı 16’ncı maddesinde “(1) Başvurular öncelikle;
…
c) Başvurunun süresinde yapılıp yapılmadığı,
…
yönlerinden sırasıyla incelenir.
(2) Başvuru dilekçesi ve ekinde yukarıda belirtilen ön inceleme konuları bakımından bir aykırılığın bulunmaması durumunda esasın incelenmesine geçilir.
(3) Birinci fıkrada yer alan bilgi ve belgeleri içermeyen ve henüz başvuru süresi dolmamış olan itirazen şikayet başvurularında, başvuru süresinin sonuna kadar söz konusu eksiklikler başvuru sahibi tarafından giderilebilir.
(4) Yapılan ön inceleme sonucunda, bir aykırılığın tespit edilmesi halinde bu hususa ilişkin ön inceleme raporu düzenlenir.” hükmüne,
Aynı Yönetmelik’in “Ön inceleme konularına aykırılık üzerine alınacak kararlar” başlıklı 17’nci maddesinde “(1) 16 ncı maddenin birinci fıkrası bakımından bir aykırılığın tespiti üzerine Kurul tarafından başvurunun reddine karar verilir.
(2) Kurul tarafından gerekli görüldüğü takdirde, başvuru dilekçesi ve eklerinin bir örneğinin ilgisi nedeniyle idareye veya idarenin bağlı veya ilgili/ilişkili olduğu mercie yahut yetkili Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilmesine karar verilir.” hükmüne yer verilmiştir.
Yapılan incelemede; başvuru sahibinin şikayete konu ettiği ekonomik açıdan en avantajlı teklifin belirlenmesi işlemine ilişkin düzenlemenin 18.05.2016 tarihinde yayımlanan ihale ilanında yer aldığı, başvuru sahibinin ilanda yer alan düzenlemeye yönelik olarak on gün içerisinde başvuruda bulunması gerekirken, bu süre geçtikten sonra (ihaleye teklif verdikten ve ihale karara bağlandıktan sonra) 14.07.2016 tarihinde idareye şikayet başvurusunda bulunduğu, idarenin 19.07.2016 tarihli kararı üzerine Kuruma itirazen şikayet başvurusunda bulunduğu anlaşılmıştır.
Bu itibarla, başvuru sahibinin birinci ve ikinci iddiasının 4734 sayılı Kanun’un 54’üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (c) bendi ile İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in 17’nci maddesinin birinci fıkrası gereğince başvurunun süre yönünden reddi gerekmektedir.
- Başvuru sahibinin 3’üncü iddiasına ilişkin olarak:
Başvuruya konu ihale İdari Şartname’nin “Teklif ve sözleşme türü” başlıklı 19’uncu maddesinde yer alan “19.1. İstekliler tekliflerini, her bir iş kaleminin miktarı ile bu iş kalemleri için teklif edilen birim fiyatlarının çarpımı sonucu bulunan toplam bedel üzerinden vereceklerdir; ihale sonucu, ihale üzerine bırakılan istekliyle her bir iş kaleminin miktarı ile iş kalemleri için teklif edilen birim fiyatların çarpımı sonucu bulunan toplam bedel üzerinden teklif birim fiyat sözleşme imzalanacaktır” düzenlemesi uyarınca birim fiyat teklif alınmak suretiyle ihale edilmiş olup, birim fiyat teklif cetveli bir bölüm 215 iş kaleminden oluşmaktadır.
Başvuru sahibinin bu yöndeki şikayet başvurusuna idarece “...sunulan birim fiyat teklif cetvelinin Standart Form KİK015.5/Y formatına uygun olduğu ve içeriğinde aritmetik hata veya yuvarlama hatasının bulunmadığı…” kararı verilmiştir.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Tekliflerin değerlendirilmesi” başlıklı 37’nci maddesinde “….birim fiyat teklif cetvellerinde aritmetik hata bulunup bulunmadığı incelenir. Uygun olmadığı belirlenen isteklilerin teklifleri ile birim fiyat teklif cetvellerinde aritmetik hata bulunan teklifler değerlendirme dışı bırakılır.” hükmü yer almaktadır. İdarece gönderilen belgelerin incelenmesinden, ihale üzerinde bırakılan AEC Proje ve San. Tic. AŞ.-Halatlıtaş Müh. Mak. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı’nın birim fiyat teklif cetvelinin (Excel üzerinden) incelenmesi sonucunda aritmetik hata tespit edilmemiş olup, ihale komisyonunca tesis edilen işlemde mevzuata aykırılık olmadığı anlaşılmıştır.
- Başvuru sahibinin 4’üncü iddiasına ilişkin olarak:
İhale üzerinde bırakılan istekli tarafından sunulan birim fiyat teklif cetvelinin idarece ihale dokümanı ekinde verilen doküman ile uyumlu olduğu, söz konusu iddianın reddedilmesi gerektiği anlaşılmıştır.
- Başvuru sahibinin 5’inci iddiasına ilişkin olarak:
Başvuruya konu ihaleye ait İdari Şartname’nin “Mesleki ve teknik yeterliğe ilişkin belgeler ve bu belgelerin taşıması gereken kriterler” başlıklı 7.5’inci maddesinde “7.5.1. İsteklinin, yurt içinde veya yurt dışında kamu veya özel sektöre bedel içeren bir sözleşme kapsamında taahhüt edilen ihale konusu iş veya benzer işlere ilişkin olarak;
a) İlk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,
b) İlk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan işlerde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80'i oranında denetlenen ya da yönetilen,
c) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80'ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen,
ç) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80'ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen işlerde; ilk sözleşme bedelinin en az % 80'i oranında denetlenen ya da yönetilen,
d) Devredilen işlerde, devir öncesindeki veya sonrasındaki dönemde ilk sözleşme bedelinin en az % 80'inin gerçekleştirilmesi şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan, işlere ilişkin deneyimini gösteren belgeleri sunması zorunludur. İstekli tarafından teklif edilen bedelin % 70'inden az olmamak üzere, ihale konusu iş veya benzer işlere ait tek sözleşmeye ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin sunulması gerekir.
İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 80'ini, diğer ortakların her birinin ise, istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 20'sini sağlaması zorunludur. Ancak ihaleye katılan iş ortaklığının ortakları tarafından ortaklık oranları ve yapısı aynı olmak kaydıyla daha önce kurulmuş olan iş ortaklığının gerçekleştirdiği bir işten elde ettiği iş deneyim belgesi sunulması halinde pilot ortak ve diğer ortakların her birinin birinci cümledeki oranlara göre asgari iş deneyim tutarını sağlaması koşulu aranmaz. Konsorsiyumda ise, her bir ortağın kendi kısmı için istenen asgari iş deneyim tutarını sağlaması zorunludur.
7.5.2. Bu bent boş bırakılmıştır.
7.5.3. Bu bent boş bırakılmıştır.
7.5.4. Bu bent boş bırakılmıştır.
7.6. Bu ihalede benzer iş olarak kabul edilecek işler: Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Tebliğinde yer alan (B-III) Grubu işler benzer iş kabul edilecektir.
7.6.1. Mezuniyet belgeleri/diplomalar: İnşaat Mühendisi veya Elektrik Mühendisi”” düzenlemesine yer verilmiştir.
Bahsi geçen düzenleme ile istekliler tarafından teklif edilen bedelin % 70'inden az olmamak üzere, ihale konusu iş veya benzer işlere ait tek sözleşmeye ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin sunulması gerektiği anlaşılmaktadır.
İhale konusu işe ilişkin olarak İdari Şartname’nin “İhale konusu işe ilişkin bilgiler” başlıklı 2’nci maddesinde “2.1. İhale konusu işin
a) Adı: Balıkesir Uluslararası Fuar ve Kongre Merkezi Akustik Ses, Işık ve Sahne Sistemleri Düzenlemesi Yapımı
b) Yatırım proje no'su/kodu:
c) Miktarı (fiziki) ve türü: Akustik Ses, Işık ve Sahne Sistemleri Düzenlemesi Yapımı
Ayrıntılı bilgi idari şartnamenin ekinde yer almaktadır.
ç) Yapılacağı yer: Balıkesir/Merkez
d) Bu bent boş bırakılmıştır.” düzenlemesi bulunmaktadır.
Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Tebliğinde B.III Grubu işler;
“III. GRUP: BİNA İŞLERİ
1. BII. Grup işler
2. BI. ve BII. Grubu işlerin dışındaki bina işleri” olarak,
B.II Grubu işler ise;
“II. GRUP: BİNA İŞLERİ
1. Askeri tesis ve binalar (20.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
2. Hastaneler (20.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
3. Havaalanı terminal binaları (25.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
4. İbadethaneler (5.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
5. İdari binalar (25.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
6. Kapalı spor salonları (5.000 ve üstü seyirci kapasiteli)
7. Kültür ve kongre merkezleri (20.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
8. Müze ve konser salonları (20.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
9. Stadyum, hipodrom ve veledromlar (en az 20.000’i kapalı olmak üzere toplam 25.000 ve üstü seyirci kapasiteli)
10. Ticaret ve alışveriş merkez ve kompleksleri (25.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
11. Toplu konut işleri (sosyal donatısı ile birlikte 50.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
12. Tren gar ve istasyonları ile liman binaları (20.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
13. Uluslararası fuar merkez ve kompleksleri (en az 20.000 m2 si kapalı sergileme alanı olmak üzere toplam yapı inşaat alanı 25.000 m2 ve üstü)
14. Üniversite ve eğitim binaları (25.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
15. Yüksek yapılar (30 kat üzeri ve 25.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)
16. (5) ve üzeri yıldızlı oteller ve 1. sınıf tatil köyleri (25.000 m2 ve üstü yapı inşaat alanı)” olarak sayılmıştır.
İhale üzerinde bırakılan AEC Proje ve San. Tic. AŞ.-Halatlıtaş Müh. Mak. İnş. San. ve Tic.. Ltd. Şti. İş Ortaklığının pilot ortağı AEC Proje ve San. Tic. AŞ. olarak belirlenmiştir. Adı geçen istekli tarafından Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından düzenlenmiş “Bursa İli Yıldırım İlçesi Akçağlayan Mevkiinde Yapılacak 774 adet Konut ve Sosyal Donatısı (Sosyal tesis, Sağlık Ocağı, Kreş, Kahve, Hanımlar Kahvesi, Bakkal, Berber, Camii), Ada İçi ve Genel Altyapı ile Çevre Düzenlemesi İnşaatı İşi” konulu iş deneyim (iş bitirme) belgesi sunmuş olup, belgede inşaat alanının 113.843,67 M2 olarak, işin geçici kabul veya iskan tarihinin 26.09.2008 olarak, belge tutarının 57.947.029,75 TL olarak belirtildiği, isteklinin ihaleye 16.797.866,29 TL fiyat teklifi verdiği dikkate alındığında iş deneyim belgesinin tutar olarak, istenilen tutarın (teklif edilen bedelin %70’i) tamamını karşıladığı, dolayısıyla tutar olarak yeterli olduğu anlaşılmaktadır.
Diğer taraftan AEC Proje ve San. Tic. AŞ.-Halatlıtaş Müh. Mak. İnş. San. ve Tic.. Ltd. Şti. İş Ortaklığının özel ortağı olarak belirlenen Halatlıtaş Müh. Mak. İnş. San. ve Tic. Ltd. Şti.nin Azerbaycan Cumhuriyeti Gilan Ltd. Şti. tarafından düzenlenmiş “Tufan Dağ Kaya Tesisi, Kar oluşturma sistemi” konulu iş deneyim (yüklenici iş bitirme) belgesi sunmuş olup, belgede geçici kabul olunma/yerleşme tarihinin Ocak 2013 olarak, belge tutarının 11.100.000,00 EURO olarak belirtildiği, Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin 39’uncu maddesinde “(7) İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının tamamını sağlaması halinde; diğer ortaklar, istenen asgari iş deneyim tutarının % 40’ından az olmamak üzere, benzer işe ait olmayan bir yapım işine ilişkin belge sunabilirler.” hükmü bulunmakta olup, belge tutarının iş ortaklığında pilot ortak ve özel ortak için istenilen oranları karşıladığı, dolayısıyla iddianın yerinde olmadığı anlaşılmıştır.
B) İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in 18’inci maddesinin ikinci fıkrası yönünden yapılan inceleme sonucunda tespit edilen aykırılıklar ve buna ilişkin inceleme ve hukuki değerlendirme aşağıda yapılmıştır.
- Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.-Murat Özen Ekoterm Mühendislik İş Ortaklığının teklifinin ihale komisyonu kararı ile “teklif zarfında yer alan iş deneyim belgelerinden benzer iş olarak kabul edilen belge tutarının yeterli olmadığı” gerekçesiyle değerlendirme dışı bırakıldığı,
İdarece gönderilen belgelerin incelenmesinden, isteklinin pilot ortağı Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.nin, şirketin %51 ortağı olduğuna dair ortaklık durum belgesi sunan Tahir Özkul’un “İnşaat mühendisliği” diploması ile adı geçen adına TCK 11. Bölge Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş “Tünel ve Yol Yapımı” konulu, işin geçici kabul/tasfiye veya iskan tarihinin 02.08.2010 olarak belirtildiği iş deneyim belgesi (yüklenici iş bitirme) sunduğu, anılan inşaat mühendisliği diplomasında mezuniyet tarihinin 07.09.1972 olarak belirtildiği,
İdari Şartname’nin 7.6.1’inci maddesinde “İnşaat Mühendisi” diplomasının iş deneyim belgesi olarak kabul edileceğinin düzenlendiği görülmüştür.
4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 62’nci maddesinde “h. İş deneyimi bulunmayan mühendis veya mimarların, aldıkları lisans eğitimine uygun yapım işi ihalelerine başvurularında, toplam süresi onbeş yılı geçmemek kaydıyla mezuniyetlerinden sonra geçen her yıl, yüzyirmiikibinüçyüzseksenyedi Yeni Türk Lirası (Yüzdoksanyedibin doksanbir Türk Lirası) olarak hesaplanmak üzere 10 uncu madde kapsamındaki benzer iş deneyimi olarak dikkate alınır. Bu süre iş deneyimi bulunan mimar ve mühendisler için uygulanmaz.” hükmü,
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyimini gösteren belgeler” başlıklı 39’uncu maddesinde “(12) Mezuniyet belgelerinin iş deneyimini tevsik için sunulması durumunda; mezuniyetten sonra geçen sürenin onbeş yıldan fazlasının değerlendirmeye alınabilmesi için, başvuru veya teklif kapsamında mezuniyet belgesi sahibine ait yapım işine ilişkin bir iş deneyim belgesinin sunulması zorunludur.” hükmü,
Aynı Yönetmelik’in “Değerlendirmeye ilişkin esaslar” başlıklı 48’inci maddesinde “(8) Mühendis veya mimarların, aldıkları lisans eğitimine uygun yapım işleri ihalelerinde, iş deneyimi olarak mezuniyet belgelerini sunmaları durumunda;
a) İş deneyimi bulunmayan mühendis veya mimarların; toplam süresi onbeş yılı geçmemek kaydıyla mezuniyetlerinden sonra geçen her yıl, Kanunun 62’nci maddesinin birinci fıkrasının (h) bendinde belirtilen tutar kadar,
b) İş deneyimi bulunan mühendis veya mimarların; onbeş yıllık sınırlamaya tabi tutulmaksızın, mezuniyetlerinden sonra geçen her yıl Kanunun 62 nci maddesinin birinci fıkrasının (h) bendinde belirtilen tutar kadar benzer iş deneyimi olarak dikkate alınır.” hükmü bulunmaktadır.
Bu itibarla mezuniyet diploması ile birlikte bir iş deneyim belgesi sunan Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.nin, beş yıl kesintisiz %51 ortağı olduğuna dair ortaklık durum belgesi sunan Tahir Özkul’un mezuniyet süresinin tam olarak değerlendirilmesi gerektiği, mezuniyet belgesinin süresi mezuniyet tarihi ve ihale tarihi arasında tam olarak değerlendirildiğinde, İdari Şartname’nin 7.5.1’inci maddesinde istenilen isteklinin teklif ettiği bedelin (11.772.156,94 TL) %70’inden (8.240.509,86 TL) fazla olduğu,
Bu durumda Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.-Murat Özen Ekoterm Mühendislik İş Ortaklığının pilot ortağı Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.nin ihalede istenilen iş deneyim tutarını tam olarak karşıladığı,
İş Ortaklığının özel ortağı Murat Özen Ekoterm Mühendislik’in, Adalet Bakanlığı Teknik İşler Dairesi Başkanlığı tarafından düzenlenmiş “Bölge Adliye Mahkemesine İklimlendirme Sistemi Kurulması yapım İşi” konulu ve 3.367.000,00 TL tutar ihtiva eden iş deneyim (yüklenici iş bitirme) belgesi sunduğu, belge tutarının İdari Şartname’nin 7.5.1’inci maddesinde istenilen iş deneyim tutarının %40 oranını (11. 772.156,94 TL x %70 =8.240.509,86 TL x %40) 3.296.203,94 TL tutardan fazla olduğu,
Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyimini gösteren belgeler” başlıklı 39’uncu maddesinde “(7) İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının tamamını sağlaması halinde; diğer ortaklar, istenen asgari iş deneyim tutarının % 40’ından az olmamak üzere, benzer işe ait olmayan bir yapım işine ilişkin belge sunabilirler. Bu durumda; yeterlikleri tespit edilenler arasından belli sayıda adayın davet edilmesinin öngörüldüğü belli istekliler arasında ihale usulüyle yapılan ihalelerde, benzer işe ait olmayan yapım işine ilişkin iş deneyimleri, kısa listenin oluşturulmasında yapılan puanlamada dikkate alınmaz.” hükmü bulunduğu dikkate alındığında özel ortak Murat Özen’in iş deneyim tutarının yeterli olduğu,
Bu itibarla Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.-Murat Özen Ekoterm Mühendislik İş Ortaklığının iş deneyim tutarının yeterli olduğu ve ihale komisyonunca tesis edilen işlemde mevzuata uyarlık olmadığı, isteklinin teklifinin değerlendirmeye alınması gerektiği anlaşılmıştır.
Sonuç olarak, yukarıda mevzuata aykırılıkları belirtilen işlemlerin düzeltici işlemle giderilebilecek nitelikte işlemler olduğu tespit edildiğinden, Ma-De İnşaat Tur. Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.-Murat Özen Ekoterm Mühendislik İş Ortaklığının teklifinin değerlendirmeye alınması ve bu aşamadan sonraki işlemlerin mevzuata uygun olarak yeniden gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Açıklanan nedenlerle, 4734 sayılı Kanun'un 65'inci maddesi uyarınca bu kararın tebliğ edildiği veya tebliğ edilmiş sayıldığı tarihi izleyen 30 gün içerisinde Ankara İdare Mahkemelerinde dava yolu açık olmak üzere,
Anılan Kanun'un 54'üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (b) bendi gereğince düzeltici işlem belirlenmesine,
Oybirliği ile karar verildi.
Hamdi GÜLEÇ
Başkan
Şinasi CANDAN
II. Başkan
Osman DURU
Kurul Üyesi
Erol ÖZ
Kurul Üyesi
Dr. Ahmet İhsan ŞATIR
Kurul Üyesi
Hasan KOCAGÖZ
Kurul Üyesi
Mehmet ATASEVER
Kurul Üyesi
Oğuzhan YILDIZ
Kurul Üyesi
10 Milyon+ Karar Arasında Arayın
Mahkeme, tarih, anahtar kelime ile filtreleyin. AI ile benzer kararları otomatik bulun.