KİK Kararı: 2015/UY.II-282

KAMU İHALE KURULU KARARI
Toplantı No : 2015/008
Gündem No : 8
Karar Tarihi : 28.01.2015
Karar No : 2015/UY.II-282
Untitled

TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER:

Başkan: Mahmut GÜRSES

Üyeler: Ali Kemal AKKOÇ, Ahmet ÖZBAKIR, Mehmet Zeki ADLI, Hamdi GÜLEÇ, Mehmet AKSOY

BAŞVURU SAHİBİ:

Ek-Pet İnş. San. Taah. ve Tic. Ltd. Şti. - Onka İnş. Taah. Turizm San. Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı,

Turan Güneş Bulvarı No: 67/3 Çankaya/ANKARA

İHALEYİ YAPAN İDARE:

Antalya Büyükşehir Belediyesi Fen İşleri Dairesi Başkanlığı,

Karaalioğlu Parkı İçi 07100 Muratpaşa/ANTALYA

BAŞVURUYA KONU İHALE:

2014/104374İhale Kayıt Numaralı “Altınova Yolu İnşaatı Yapım İşi” İhalesi

KURUMCA YAPILAN İNCELEME:

Antalya Büyükşehir Belediyesi Fen İşleri Dairesi Başkanlığı tarafından 08.10.2014 tarihinde açık ihale usulü ile yapılan “Altınova Yolu İnşaatı Yapım İşi” ihalesine ilişkin olarak Ek-Pet İnş. San. Taah. ve Tic. Ltd. Şti. - Onka İnş. Taah. Turizm San. Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığının 24.11.2014 tarihinde yaptığı şikâyet başvurusunun, idarenin 27.11.2014 tarihli yazısı ile reddi üzerine, başvuru sahibince 05.12.2014 tarih ve 41981 sayı ile Kurum kayıtlarına alınan 05.12.2014 tarihli dilekçe ile itirazen şikâyet başvurusunda bulunulmuştur.

Başvuruya ilişkin olarak 2014/3577 sayılı şikâyet dosyası kapsamında yapılan inceleme neticesinde esas inceleme raporu tanzim edilmiştir.

KARAR:

Esas inceleme raporu ve ekleri incelendi.

İtirazen şikâyet dilekçesinde özetle,

1)Yüngül İnş. San. Tic. A.Ş. – Kar İnşaat Taahhüt Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişiminin teklif mektubuna ekli cetvelde bir aritmetik hata olmadığı,

Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. – Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat Ortak Girişiminin sunmuş olduğu iş deneyim belgesinin, teklif bedelinin %80’lik kısmını karşılamadığı gerekçesiyle değerlendirme dışı bırakılmasının mevzuata aykırı olduğu, iş deneyim belgesinin hangi iş kısımlarının ihale konusu işe veya benzer işlere uygun olmadığının belirtilmediği, yapı yaklaşık maliyetinde bulunan iş gruplarına ilişkin iş kalemlerinin eksik hesaplandığı,
İhale üzerinde bırakılan isteklinin iş deneyim belgesinin İdari Şartname’de istenilen niteliklere uygun olmadığı,
Yüngül İnş. San. Tic. A.Ş. – Kar İnşaat Taahhüt Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişiminin ve Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. – Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat Ortak Girişiminin tekliflerinin mevzuata aykırı bir şekilde değerlendirme dışı bırakıldığı, bu sebeple sınır değerin hatalı bir şekilde hesaplandığı, söz konusu isteklilerin tekliflerinin değerlendirmeye katılarak yeniden sınır değer hesaplanması gerektiği iddialarına yer verilmiştir.

A) Başvuru sahibinin iddialarının değerlendirilmesi sonucunda aşağıdaki hususlar tespit edilmiştir:

Başvuru sahibinin 1’inci iddiasına ilişkin olarak:

Başvuruya konu ihalenin “Altınova Yolu İnşaatı Yapım İşi” olduğu ve ihaleye 22 adet teklif verildiği, 06.11.2014 tarihli ihale komisyonu kararında Günfalt İnş. Asf. Nakl. Tic. Ltd. Şti.nin teklifinin geçici teminat mektubunun geçerlilik tarihinin yetersiz olmasından dolayı değerlendirme dışı bırakıldığı, Yüngül İnşaat Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi - Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişiminin teklifinin birim fiyat teklif cetvelindeki aritmetik hata sebebiyle değerlendirme dışı bırakıldığı, Biltek Organizasyon Müh. Bas. Eml. Rek. İnş. ve Tic. Ltd. Şti - Ümit Ömer Alansal Ahmet Teoman Alansal İnş. Ortak Girişiminin pilot ortağı olan Biltek Organizasyon Müh. Bas. Eml. Rek. İnş. ve Tic. Ltd. Şti.nin ihale dosyasında sunmuş olduğu iş deneyim belgesinin İdari Şartname’nin 7.6 ncı maddesinde belirtilen A/V grubunu karşılayan miktarın yetersiz olması sebebiyle değerlendirme dışı bırakıldığı, ayrıca 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun 38’inci maddesine göre teklifi sınır değerin altında kalan Okar Madencilik Enerji Turizm İnşaat Mühendislik Makine Nakliye Sanayi Ticaret Limited Şirketi - Yafa Mühendislik Müşavirlik İnşaat Sanayi ve Tic. Ltd. Şti. Ortak Girişiminin aşırı düşük teklif sorgulamasına tabi tutulduğu; ancak sorgulama yazısına süresi içerisinde cevap verilmediği için ortak girişimin teklifinin değerlendirme dışı bırakıldığı ve ihalenin ekonomik açıdan en avantajlı birinci teklif sahibi olan Turantaş Alçı Dolgu Mad. Boya ve Kimya San. ve Tic. A.Ş - Kumsan Asfalt Beton Mıcır ve İnş. San. Tic. Ltd. Şti. Ortak Girişimi uhdesinde bırakıldığı görülmüştür.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nun “Tekliflerin değerlendirilmesi” başlıklı 37’nci maddesinde “İhale komisyonunun talebi üzerine idare tekliflerin incelenmesi, karşılaştırılması ve değerlendirilmesinde yararlanmak üzere net olmayan hususlarla ilgili isteklilerden yazılı olarak tekliflerini açıklamalarını isteyebilir. Ancak bu açıklama, hiçbir şekilde teklif fiyatında değişiklik yapılması veya ihale dokümanında yer alan şartlara uygun olmayan tekliflerin uygun hale getirilmesi amacıyla istenilmez ve yapılmaz.

Tekliflerin değerlendirilmesinde, öncelikle belgeleri eksik olduğu veya teklif mektubu ile geçici teminatı usulüne uygun olmadığı 36 ncı maddeye göre ilk oturumda tespit edilen isteklilerin tekliflerinin değerlendirme dışı bırakılmasına karar verilir. Ancak, teklifin esasını değiştirecek nitelikte olmaması kaydıyla, belgelerde bilgi eksikliği bulunması halinde idarece belirlenen sürede isteklilerden bu eksik bilgilerin tamamlanması yazılı olarak istenir. Belirlenen sürede bilgileri tamamlamayan istekliler değerlendirme dışı bırakılır ve geçici teminatları gelir kaydedilir. Bu ilk değerlendirme ve işlemler sonucunda belgeleri eksiksiz ve teklif mektubu ile geçici teminatı usulüne uygun olan isteklilerin tekliflerinin ayrıntılı değerlendirilmesine geçilir. Bu aşamada, isteklilerin ihale konusu işi yapabilme kapasitelerini belirleyen yeterlik kriterlerine ve tekliflerin ihale dokümanında belirtilen şartlara uygun olup olmadığı ile birim fiyat teklif cetvellerinde aritmetik hata bulunup bulunmadığı incelenir. Uygun olmadığı belirlenen isteklilerin teklifleri ile birim fiyat teklif cetvellerinde aritmetik hata bulunan teklifler değerlendirme dışı bırakılır.” hükmü,

Kamu İhale Genel Tebliği’nin “Tekliflerin alınması ve değerlendirilmesi” başlıklı 16’ncı maddesinde “16.5.1. Birim fiyat teklif cetvelindeki çarpım ve toplamlarda hata olması durumunda aritmetik hata olduğu kabul edilecek ve teklif doğrudan değerlendirme dışı bırakılacaktır. Kısmi teklif verilmesine imkan tanınan ihalelerde, isteklinin aritmetik hata yapılan kısma ilişkin teklifi değerlendirme dışı bırakılarak, teklif verdiği diğer kısımlar üzerinden ihale sonuçlandırılacaktır.

Kısmi teklife izin verilip verilmediğine bakılmaksızın, birim fiyat üzerinden teklif alınan tüm ihalelerde istekliler, hizmet alımı ihalelerinde işçi sayısı üzerinden teklif alınan işçilik kalemleri hariç, birim fiyatları ve birim fiyatla miktarın çarpılması sonucu bulunan tutarları, virgülden sonra iki ondalık basamaklı sayıdan fazla olacak şekilde verebileceklerdir. Ancak, toplam teklif tutarı virgülden sonra en yakın iki ondalık basamaklı sayıya yuvarlanarak yazılacaktır. Yuvarlama işleminde yarım kuruş ve üzerindeki değerler bir kuruşa tamamlanacak; yarım kuruşun altındaki değerler ise dikkate alınmayacaktır.” açıklaması yer almaktadır.

Yüngül İnşaat Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi - Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişimi tarafından sunulan birim fiyat teklif cetveli incelendiğinde;

Sıra No

İş Kalemi No

İş Kaleminin Adı ve Kısa Açıklaması

Ölçü Birimi

Miktarı

Teklif Edilen Birim Fiyat (TL)

Tutarı (TL)

148

32.11/004

1x95ş/16 mm², 20.3/35 KV YE3SV(2XSY);YE3SSV(2XSEYFGbY) KABLO (XLPE YALITKANLI, PVC DIŞ KILIFLI)

2.000,00

35,08

70.150,00

149

32.11/008

1x240ş/25 mm², 20.3/35 KV YE3SV(2XSY);YE3SSV(2XSEYFGbY) KABLO (XLPE YALITKANLI, PVC DIŞ KILIFLI)

3.000,00

69,58

208.725,00

153

32.19/004

1x95ş/16 mm², 20.3/35 KV YE3SV(2XSY);YE3SSV(2XSEYFGbY) XLPE YALITKANLI, PVC DIŞ KILIFLI KABLO

4.000,00

37,61

150.420,00

TOPLAM TUTAR (KDV Hariç)

31.323.962,50

148, 149 ve 153 sıra nolu kalemlerde yanlış hesaplama yapıldığı, yanlış hesaplamaya göre toplam tutar hesaplandığında ise tutarın 31.323.962,50 TL olarak belirtildiği ve toplam tutarda da aritmetik hata yapıldığı, birim fiyat teklif cetvelinde yapılan aritmetik hataların düzeltilmesi sonucu ise ilgili kalemlerdeki tutarların;

Sıra No

İş Kalemi No

İş Kaleminin Adı ve Kısa Açıklaması

Ölçü Birimi

Miktarı

Teklif Edilen Birim Fiyat (TL)

Tutarı (TL)

148

32.11/004

1x95ş/16 mm², 20.3/35 KV YE3SV(2XSY);YE3SSV(2XSEYFGbY) KABLO (XLPE YALITKANLI, PVC DIŞ KILIFLI)

2.000,00

35,08

70.160,00

149

32.11/008

1x240ş/25 mm², 20.3/35 KV YE3SV(2XSY);YE3SSV(2XSEYFGbY) KABLO (XLPE YALITKANLI, PVC DIŞ KILIFLI)

3.000,00

69,58

208.740,00

153

32.19/004

1x95ş/16 mm², 20.3/35 KV YE3SV(2XSY);YE3SSV(2XSEYFGbY) XLPE YALITKANLI, PVC DIŞ KILIFLI KABLO

4.000,00

37,61

150.440,00

TOPLAM TUTAR (KDV Hariç)

31.324.007,50

şeklinde hesaplanması gerektiği ve başvuru sahibinin iddiasının yerinde olmadığı sonucuna ulaşılmıştır.

Başvuru sahibinin 2’nci iddiasına ilişkin olarak:

Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş Deneyimini Gösteren Belgeler” başlıklı 39’uncu maddesinde “Aday veya isteklilerden, yurt içinde veya yurt dışında kamu veya özel sektöre bedel içeren bir sözleşme kapsamında taahhüt ettikleri, ihale konusu iş veya benzer işlerdeki deneyimlerini tevsik etmeleri için iş deneyim belgesi istenilmesi zorunludur.

Aday veya istekliler tarafından, iş deneyimlerini tevsik için;

a) İlk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,

b) İlk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan işlerde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında denetlenen ya da yönetilen,

c) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen,

ç) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen işlerde;ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında denetlenen ya da yönetilen,

d) Devredilen işlerde, devir öncesindeki veya sonrasındaki dönemde ilk sözleşme bedelinin en az % 80’inin gerçekleştirilmesi şartıyla, ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,

işlerle ilgili deneyimlerini gösteren belgeler sunulur.

Geçici kabul tarihi veya gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin, ilk ilan veya davet tarihi ile ihale veya son başvuru tarihi arasında olduğu işler de ikinci fıkra kapsamında değerlendirilir.

Yapım işlerinde iş deneyiminde değerlendirilecek benzer işlerin belirlendiği tebliğde belirtilen esaslara uygun biçimde, hangi nitelikteki iş ya da işlerin benzer iş kabul edileceği idarece tespit edilir ve ihale veya ön yeterlik dokümanı ile ihale veya ön yeterliğe ilişkin ilanda veya davet mektubunda belirtilir.

…

İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 80’ini, diğer ortakların her birinin ise, istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 20’sini sağlaması zorunludur. Ancak ihaleye katılan iş ortaklığının ortakları tarafından ortaklık oranları ve yapısı aynı olmak kaydıyla daha önce kurulmuş olan iş ortaklığının gerçekleştirdiği bir işten elde ettiği iş deneyim belgesi sunulması halinde pilot ortak ve diğer ortakların her birinin birinci cümledeki oranlara göre asgari iş deneyim tutarını sağlaması koşulu aranmaz. Konsorsiyumda ise, her bir ortağın kendi kısmı için istenen asgari iş deneyim tutarını sağlaması zorunludur.

İş ortaklığında, pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının tamamını sağlaması halinde; diğer ortaklar, istenen asgari iş deneyim tutarının % 40’ından az olmamak üzere, benzer işe ait olmayan bir yapım işine ilişkin belge sunabilirler. Bu durumda; yeterlikleri tespit edilenler arasından belli sayıda adayın davet edilmesinin öngörüldüğü belli istekliler arasında ihale usulüyle yapılan ihalelerde, benzer işe ait olmayan yapım işine ilişkin iş deneyimleri, kısa listenin oluşturulmasında yapılan puanlamada dikkate alınmaz.

…

Tüzel kişi tarafından iş deneyimini göstermek üzere sunulan belgenin, tüzel kişiliğin yarısından fazla hissesine sahip ortağına ait olması halinde; ticaret ve sanayi odası/ticaret odası bünyesinde bulunan ticaret sicil memurlukları veya yeminli mali müşavir ya da serbest muhasebeci mali müşavir tarafından, ilk ilan veya davet tarihinden sonra düzenlenen ve düzenlendiği tarihten geriye doğru son bir yıldır kesintisiz olarak bu şartın korunduğunu gösteren belgenin sunulması zorunludur.

Tüzel kişi tarafından iş deneyimini göstermek üzere, en az beş yıldır % 51 veya daha fazla hissesine sahip mimar veya mühendis ortağının mezuniyet belgesinin sunulması durumunda; ticaret ve sanayi odası/ticaret odası bünyesinde bulunan ticaret sicil memurlukları veya yeminli mali müşavir ya da serbest muhasebeci mali müşavir tarafından, ilk ilan veya davet tarihinden sonra düzenlenen ve düzenlendiği tarihten geriye doğru son beş yıldır kesintisiz olarak bu şartın korunduğunu gösteren belgenin sunulması zorunludur.

Mezuniyet belgelerinin iş deneyimini tevsik için sunulması durumunda; mezuniyetten sonra geçen sürenin onbeş yıldan fazlasının değerlendirmeye alınabilmesi için, başvuru veya teklif kapsamında mezuniyet belgesi sahibine ait yapım işine ilişkin bir iş deneyim belgesinin sunulması zorunludur.

İş deneyimi olarak, bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce düzenlenmiş iş durum belgesi sunulması halinde, belgeyi düzenleyen idarenin, belgeye konu işte iş artışı varsa iş artışı tutarı, yazının tanzim edildiği tarih itibari ile toplam sözleşme bedelinin % 80’inin tamamlanıp tamamlanmadığı, tamamlanmış ise tamamlandığı tarihi belirtir yazısının başvuru veya teklif kapsamında sunulması zorunludur.

İş deneyimi olarak, bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce düzenlenmiş ve geçici kabulü yapılmamış bir işe ait iş denetleme veya iş yönetme belgesinin sunulması halinde; belgeyi düzenleyen idarenin, belgeye konu işin geçici kabulünün yapılıp yapılmadığı, yapılmışsa geçici kabul tarihi, belgeye konu işte iş artışı varsa iş artışı tutarı, yazının tanzim edildiği tarih itibari ile toplam sözleşme bedelinin % 80’inin tamamlanıp tamamlanmadığı, tamamlanmış ise tamamlandığı tarihi belirtir yazısının başvuru veya teklif kapsamında sunulması zorunludur.” hükmü,

Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyim belgelerinin verilmesi” başlıklı 47’nci maddesinde “…Yüklenicilere;

a) İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlara tek sözleşme ile taahhüt ettikleri işler için, geçici kabulün yapılmış olması durumunda “iş bitirme belgesi”, işin ilk sözleşme bedelinin tamamlanması ve gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşarak kusursuz olarak gerçekleştirilmesi durumunda “iş durum belgesi”, sözleşmeyi yapan yetkili makam tarafından,

b) Yurtiçinde özel sektöre, yapılacak iş karşılığı bedel içeren bir sözleşme ile taahhüt ettikleri işler için, işi bitirmeleri durumunda “iş bitirme belgesi”, işin ilk sözleşme bedelinin tamamlanması ve gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaşarak kusursuz olarak gerçekleştirilmesi durumunda “iş durum belgesi”, belge düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlar tarafından,

düzenlenir ve verilir.

...

Mühendisler ve mimarlara;

a) İş Denetleme Belgesi

İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlara, mahallinde ilgili mevzuat gereğince denetledikleri işlerde ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapmış olmak şartıyla, kontrol mühendisi, şantiye mühendisi ve kontrol şefine,
İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlara taahhütte bulunan yüklenici bünyesinde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapmış olmak şartıyla, şantiye mühendisi ve şantiye şefine,
Özel sektöre taahhütte bulunulan işlerde, yüklenici bünyesinde ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapmış olmak şartıyla, şantiye mühendisi ve şantiye şefine,

tek sözleşme ile ilişkili olarak düzenlenir ve verilir.

b) İş Yönetme Belgesi

İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlarda; bir görevlendirme yazısına veya idari düzenlemeye dayalı olarak, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapmış olmak şartıyla, yapım ve/veya teknik işlerden sorumlu olan; şube müdürü, proje müdürü, kontrol amiri, inşaat ve tesisat müdürü ve yardımcıları ve bunlarla aynı teknik seviyede görev yapanlar, il müdürü ve yardımcıları, bölge müdürü ve yardımcıları ile yapım ve/veya teknik işler daire başkanı ve yardımcıları, yapım ve/veya teknik işlerden sorumlu genel müdür yardımcıları ve genel müdür olarak görev yapanlara,

İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlara taahhütte bulunan; anonim şirketlerde genel müdür, murahhas müdür, yönetim kurulu üyesi ve yönetim kurulu başkanı, limited şirketlerde şirket müdürü görevlerini aralıksız en az beş yıldır sürdüren ve ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapan, en az beş yıllık mühendis veya mimarlara,

İş deneyim belgesi düzenlemeye yetkili kurum ve kuruluşlara taahhütte bulunan yüklenicilerde; idareye bildirilmesi kaydıyla, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında sözleşme konusu işte proje müdürü olarak görev yapan en az beş yıllık mühendis veya mimarlara,

Özel sektöre taahhütte bulunulan işlerde; işin sözleşmesinde proje müdürü olarak belirtilmiş ve ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen görev yapmış olmak kaydıyla en az beş yıllık mühendis veya mimarlara,

tek sözleşme ile ilişkili olarak düzenlenir ve verilir.

Ortak girişimler için;

a) İş ortaklığı tarafından gerçekleştirilen işlerde, ortakların her birinin hissesini ayrı ayrı gösteren ortak sayısı kadar iş bitirme belgesi düzenlenir,

b) Konsorsiyumlarda her bir ortağa, ortaklar tarafından gerçekleştirilen iş kısımlarını ve tutarlarını gösteren iş bitirme belgesi düzenlenir.

İş bitirme, iş durum, iş denetleme ve iş yönetme belgeleri, belge sahibi gerçek veya tüzel kişiler dışındaki aday ve istekli tarafından kullanılamaz, devredilemez, kiraya verilemez ve satılamaz. Bu belge sahiplerinin kuracakları veya ortak olacakları tüzel kişiliklerin ihaleye girebilmesinde; en az bir yıldır tüzel kişiliğin yarısından fazla hissesine sahip olmaları ve teminat süresince (kesin kabule kadar) bu oranın muhafaza edilmesi zorunludur.

Mezuniyet belgeleri, belge sahibi dışındaki aday ve istekliler tarafından kullanılamaz. Bu belge sahiplerinin kuracakları veya ortak olacakları tüzel kişilerin ihaleye katılmasında; tüzel kişiliğin en az beş yıldır % 51 veya daha fazla hissesine sahip olmaları ve teminat süresince (kesin kabule kadar) bu oranın muhafaza edilmesi zorunludur.” hükmü,

Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “Değerlendirmeye ilişkin esaslar” başlıklı 48’nci maddesinde “Aday ve isteklilerin ihale konusu iş veya benzer işlerle ilgili iş deneyimlerinin değerlendirilmesinde; tek sözleşmeye dayalı olarak alınmış iş deneyim belgeleri dikkate alınır. Birden fazla iş deneyimi toplanarak değerlendirilemez.

İş deneyimini gösteren belgelerde yer alan ancak, ihale konusu iş veya benzer iş kapsamında bulunmayan işlerin tutarları iş deneyiminde değerlendirmeye alınmaz.

İş ortaklığı tarafından gerçekleştirilen işlerden edinilen iş deneyim belgelerindeki tutarlar, aday veya isteklinin belge sahibi iş ortaklığındaki hisse oranları esas alınarak değerlendirilir. Ancak ihaleye katılan iş ortaklığının ortakları tarafından ortaklık oranları ve yapısı aynı olmak kaydıyla daha önce kurulmuş olan iş ortaklığının gerçekleştirdiği bir işten elde ettiği iş deneyim belgesi sunulması halinde, iş ortaklığının iş deneyiminin değerlendirilmesinde ortakların hisse oranlarına bakılmaksızın sunduğu belge üzerindeki tutar esas alınır.

Konsorsiyum tarafından gerçekleştirilen işlerde, ortakların iş deneyim tutarı, gerçekleştirdikleri iş kısmına ilişkin tutar esas alınarak dikkate alınır.

İş deneyim belgelerinin değerlendirilmesinde;

a) İş bitirme belgelerinde, belgeye konu işin geçici kabul tarihinin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde olması,

b) İş durum belgelerinde, belgeye konu işin gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin, ihalenin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde olması ve ilk sözleşme bedelinin tamamlanması,

c) İş denetleme ve iş yönetme belgelerinde,

Belgeye konu işin geçici kabul tarihinin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son on beş yılda içinde olması kaydıyla, ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen denetleme veya yönetme faaliyetinde bulunulmuş olması,

2)Gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin, ihalenin ilk ilan veya davet tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde olduğu ve ilk sözleşme bedelinin tamamlandığı işlerde; ilk sözleşme bedelinin en az % 80’i oranında fiilen denetleme veya yönetme faaliyetinde bulunulmuş olması,

şartı aranır ve geçici kabul tarihi veya gerçekleşme oranının toplam sözleşme bedelinin en az % 80’ine ulaştığı tarihin, ihale ilk ilan veya davet tarihi ile ihale veya son başvuru tarihi arasında olduğu işler de bu kapsamda değerlendirilir.

İş deneyim belge tutarlarının değerlendirilmesinde;

a) İş bitirme ve iş durum belge tutarları tam olarak,

b) Denetim veya yönetim faaliyetleri nedeniyle alınan belge tutarları beşte bir oranında,

dikkate alınır.” hükmü,

Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği’nin “İş deneyim tutarının güncellenmesi” başlıklı 49’ncu maddesinde “İş deneyimini gösteren belgelerde yazılı tutarlar aşağıdaki şekilde güncellenir:

a) Keşfindeki birim fiyatlar üzerinden ihale indirimi yapılmak suretiyle sözleşmeye bağlanan işlere ilişkin iş deneyimini gösteren belgeler; sözleşme birim fiyatlarına esas alınan yıldan bir önceki yılın Aralık ayına ait endeksin, ilk ilan veya davet tarihinin içinde bulunduğu aydan bir önceki aya ait endekse oranlanması suretiyle bulunan katsayı üzerinden güncellenir.

b) Anahtar teslimi götürü bedel veya teklif birim fiyat ya da karma teklif üzerinden sözleşmeye bağlanan işlere ilişkin iş deneyim belgeleri; sözleşmenin yapıldığı aydan bir önceki aya ait endeksin, ilk ilan veya davet tarihinin içinde bulunduğu aydan bir önceki aya ait endekse oranlanması suretiyle bulunan katsayı üzerinden güncellenir.

Türk Lirası üzerinden teklif verilen ihalelerde, yabancı para birimi cinsinden sözleşmeye bağlanan işlere ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin tutarları, belgeye konu işin sözleşme tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz alış kuru üzerinden Türk Lirasına çevrilir. Bulunan bu tutar, birinci fıkranın (b) bendine göre güncellenir.

(4) Yabancı para birimi cinsinden teklif verilmesine izin verilen ihalelerde, yabancı para birimi cinsinden sözleşmeye bağlanan işlere ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin tutarları, ilk ilan veya davet tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası çapraz kuru üzerinden teklife esas para birimine çevrilir.

Yabancı para birimi cinsinden teklif verilmesine izin verilen ihalelerde, yabancı para birimi cinsinden teklif veren istekliye ait Türk Lirası üzerinden sözleşmeye bağlanan işe ilişkin iş deneyimini gösteren belge tutarı, birinci fıkranın (b) bendine göre güncellenir. Bu tutar, ilk ilan veya davet tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanan Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası döviz satış kuru üzerinden, teklife esas para birimine çevrilir.” hükmü yer almaktadır.

İdari Şartname’nin ikinci maddesinde işin adının “Altınova Yapım İşi”, miktarı ve türünün “Havaalanı Kavşağı Beşkonak Köprüsü arası yol yapımı ve yağmursuyu drenaj hattı ile telekomünikasyon ve elektrik altyapı hatlarının inşası, yol aydınlatmasının yapılması işidir.” olduğu belirtilmiştir. Aynı Şartname’nin 7.6’ncı maddesinde “Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Tebliği ekindeki Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Listesinde yer alan "A-V" Grubu işler benzer iş olarak kabul edilecektir.” düzenlemesi yer almaktadır. Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Tebliği ekindeki Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Listesinde yer alan "A-V" Grubu işler,

“V.GRUP: KARAYOLU İŞLERİ (Altyapı+Üstyapı)

Otoyollar
Devlet, il ve köy yolları
Cadde ve sokak yapım işleri”şeklindedir.

Yapılan incelemeler sonucu Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. – Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat Ortak Girişiminde Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti.nin pilot ortak; Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat’ın ise özel ortak olduğu, pilot ortak Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. tarafından ihale kapsamında İller Bankası Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş olan 26.05.2008 tarihli “Çavuşçiftliği (Yalova) 3. Kısım Kalıcı Konutları Teknik altyapı tesisi İnşaatı” işine ilişkin olarak “yol, kanalizasyon içmesuyu, Telekom, elektrik, peyzaj, ısı kanalı” yapı tekniklerinin uygulandığını gösteren iş deneyim belgesinin sunulmuş olduğu anlaşılmıştır. Anılan istekli tarafından ihale konusu işi de içeren bir iş deneyim belgesinin sunulduğu, sunulmuş olan iş deneyim belgesinde ihale konusu iş tutarının belge üzerinden tespit edilemediği, ihale işlem dosyasında yer alan kesin hakediş icmalinin üzerinde “Bilgi niteliğinde sonradan dosyaya eklenmiştir.” ibaresinin yer aldığı ve kesin hakediş icmalinin idare tarafından ihale tarihinden sonra İller Bankası’ndan temin edildiği anlaşılmıştır. İş deneyim belgesine ilişkin değerlendirmede, kesin hakediş icmalinde yer alan A/V grubunu karşılayan “yol inşaatı” ve “yol inşaatı nakliye” imalatlarına ilişkin tutarların esas alınması gerektiği, başvuru dilekçesinde belirtilen diğer imalat kalemlerinin A/V grubu işleri karşılamadığı, dolayısıyla iş deneyiminin benzer işe ilişkin tutarının hesaplanması aşamasında bu imalatlara ilişkin değerlerin hesaba katılmaması gerektiği anlaşıldığından, idarenin yaptığı işlemde mevzuata aykırılık tespit edilmemiştir. Dolayısıyla başvuru sahibinin iddiası yerinde bulunmamıştır.

Başvuru sahibinin 3’üncü iddiasına ilişkin olarak:

İdari Şartname’nin “İhaleye katılabilmek için gereken belgeler ve yeterlik kriterleri” başlıklı 7 nci maddesinde “7.5. Mesleki ve teknik yeterliğe ilişkin belgeler ve bu belgelerin taşıması gereken kriterler:

7.5.1. İsteklinin, yurt içinde veya yurt dışında kamu veya özel sektöre bedel içeren bir sözleşme kapsamında taahhüt edilen ihale konusu iş veya benzer işlere ilişkin olarak;

a) İlk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,

b) İlk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan işlerde, ilk sözleşme bedelinin en az % 80'i oranında denetlenen ya da yönetilen,

c) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80'ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen,

ç) Devam eden işlerde; ilk sözleşme bedelinin tamamlanması şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde gerçekleşme oranı toplam sözleşme bedelinin en az % 80'ine ulaşan ve kusursuz olarak gerçekleştirilen işlerde; ilk sözleşme bedelinin en az % 80'i oranında denetlenen ya da yönetilen,

d) Devredilen işlerde, devir öncesindeki veya sonrasındaki dönemde ilk sözleşme bedelinin en az % 80'inin gerçekleştirilmesi şartıyla, ilk ilan tarihinden geriye doğru son onbeş yıl içinde geçici kabulü yapılan,

işlere ilişkin deneyimini gösteren belgeleri sunması zorunludur. İstekli tarafından teklif edilen bedelin % 80'inden az olmamak üzere, ihale konusu iş veya benzer işlere ait tek sözleşmeye ilişkin iş deneyimini gösteren belgelerin sunulması gerekir.

Yapılan incelemeler doğrultusunda ihale üzerine bırakılan isteklinin Turantaş Alçı Dolgu Mad. Boya ve Kimya San. ve Tic. A.Ş., Kumsan Asfalt Beton Mıcır ve İnş. San. Tic. Ltd. Şti. İş Ortaklığı olduğu, bu İş Ortaklığından Turantaş Alçı Dolgu Mad. Boya ve Kimya San. ve Tic. A.Ş.nin pilot ortak, %51 hissesine sahip gerçek kişi ortağının ise Oktay Ünver olduğu ve bir yıl boyunca Turantaş Alçı Dolgu Mad. Boya ve Kimya San. ve Tic. A.Ş.nin kesintisiz olarak %50’den fazla hissesine sahip ortağı olduğuna ilişkin Serbest Muhasebeci Mali Müşavir onaylı Ortaklık Durum Belgesinin istekli tarafından ihale kapsamında sunulduğu, yukarıda yer alan mevzuat hükümleri ve İdari Şartname’de yer alan düzenlemeler doğrultusunda sunulan iş deneyim belgesi incelendiğinde yapılan güncelleme doğrultusunda pilot ortağın istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 80’ini, özel ortak Kumsan Asfalt Beton Mıcır ve İnş. San Tic. Ltd. Şti.nin ise yapılan güncelleme doğrultusunda istenen asgari iş deneyim tutarının en az % 20’sini sağladığı görülmüş olup başvuru sahibinin iddiası uygun bulunmamıştır.

Başvuru sahibinin 4’üncü iddiasına ilişkin olarak:

Yüngül İnş. San. Tic. A.Ş. – Kar İnşaat Taahhüt Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişiminin sunmuş olduğu birim fiyat teklif cetveli incelendiğinde aritmetik hata yapıldığı, Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. – Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat Ortak Girişimi tarafından ihale konusu işi de içeren bir iş deneyim belgesinin sunulduğu, sunulmuş olan iş deneyim belgesinde ihale konusu iş tutarının belge üzerinden tespit edilemediği, ihale işlem dosyasında yer alan kesin hakediş icmalinin üzerinde “Bilgi niteliğinde sonradan dosyaya eklenmiştir.” ibaresinin yer aldığı ve kesin hakediş icmalinin idare tarafından ihale tarihinden sonra İller Bankası’ndan temin edildiği anlaşılmıştır. İş deneyim belgesine ilişkin değerlendirmede, kesin hakediş icmalinde yer alan A/V grubunu karşılayan “yol inşaatı” ve “yol inşaatı nakliye” imalatlarına ilişkin tutarların esas alınması gerektiği, başvuru dilekçesinde belirtilen diğer imalat kalemlerinin A/V grubu işleri karşılamadığı, dolayısıyla iş deneyiminin benzer işe ilişkin tutarının hesaplanması aşamasında bu imalatlara ilişkin değerlerin hesaba katılmaması gerektiği anlaşıldığından, idarenin yaptığı işlemde mevzuata aykırılık tespit edilmemiştir. Dolayısıyla başvuru sahibinin iddiası yerinde bulunmamıştır.

B) İhalelere Yönelik Başvurular Hakkında Yönetmelik’in 18’inci maddesi yönünden yapılan inceleme sonucunda tespit edilen aykırılıklar ve buna ilişkin inceleme ve hukuki değerlendirme aşağıda yapılmıştır:

Başvuru sahibinin iddialarına ilişkin olarak eşit muamele ilkesi bakımından yapılan incelemede, isteklilerin birim fiyat teklif cetvelleri incelendiğinde sadece Yüngül İnş. San. Tic. A.Ş. – Kar İnşaat Taahhüt Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişiminin sunmuş olduğu birim fiyat teklif cetvelinde aritmetik hata olduğu, isteklilerin iş deneyim belgeleri incelendiğinde ise Yüngül İnş. San. Tic. A.Ş. – Kar İnşaat Taahhüt Selah Sertaç Kemaloğlu Ortak Girişiminde özel ortak Kar İnşaat Taahhüt Selah Sertaç Kemaloğlu’nun gerçek kişi ortağına ait iş deneyim belgesinin güncelleme yapıldığında güncel tutarın iş denetleme belgesinde söz konusu tutarın 1/5’inin değerlendirmeye alınacağı hususu da göz önünde bulundurulduğunda ortak girişimin özel ortağı tarafından sunulması gereken asgari iş deneyim tutarını sağlamadığı görülmüştür. Ancak anılan isteklinin teklifi aritmetik hatadan dolayı değerlendirme dışı bırakıldığı için söz konusu aykırılığın esasa etkili olmadığı anlaşılmıştır.

Açıklanan nedenlerle, 4734 sayılı Kanunun 65'inci maddesi uyarınca bu kararın tebliğ edildiği veya tebliğ edilmiş sayıldığı tarihi izleyen 30 gün içerisinde Ankara İdare Mahkemelerinde dava yolu açık olmak üzere,

Anılan Kanun'un 54'üncü maddesinin onbirinci fıkrasının (c) bendi gereğince itirazen şikâyet başvurusunun reddine,

Esasta
Oybirliği, gerekçede oyçokluğu ile karar verildi.

Mahmut GÜRSES

Başkan

Ali Kemal AKKOÇ

Kurul Üyesi

Ahmet ÖZBAKIR

Kurul Üyesi

Mehmet Zeki ADLI

Kurul Üyesi

Hamdi GÜLEÇ

Kurul Üyesi

Mehmet AKSOY

Kurul Üyesi

KISMEN FARKLI GEREKÇE

İnceleme konusu ihalede;

Başvuru sahibinin itirazen şikayet dilekçesinin 2’nci maddesinde yer alan “Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. – Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat Ortak Girişimi nin sunmuş olduğu iş deneyim belgesinin, teklif bedelinin %80’lik kısmını karşılamadığı gerekçesiyle değerlendirme dışı bırakılmasının mevzuata aykırı olduğu, iş deneyim belgesinin hangi iş kısımlarının ihale konusu işe veya benzer işlere uygun olmadığının belirtilmediği, yapı yaklaşık maliyetinde bulunan iş gruplarına ilişkin iş kalemlerinin eksik hesaplandığı” şeklindeki iddiasının ve diğer iddialarının incelenmesi neticesinde, Kurul çoğunluğunca, idarenin yaptığı işlemlerde mevzuata aykırılık bulunmadığı gerekçesiyle “itirazen şikayet başvurusunun reddine” karar verilmiştir.

Kurul çoğunluğunca alınan kararın, itirazen şikayet dilekçesinin diğer iddialarına ilişkin kısmına katılmakla birlikte, aynı dilekçenin 2’nci maddesinde yer alan iddiaya ilişkin olarak yapılan “söz konusu istekli tarafından ihale konusu işi de içeren bir iş deneyim belgesinin sunulduğu, sunulmuş olan iş deneyim belgesinde ihale konusu iş tutarının belge üzerinden tespit edilemediği, ihale işlem dosyasında yer alan kesin hakediş icmalinin üzerinde “Bilgi niteliğinde sonradan dosyaya eklenmiştir.” ibaresinin yer aldığı ve kesin hakediş icmalinin idare tarafından ihale tarihinden sonra İller Bankası’ndan temin edildiğinin anlaşıldığı, iş deneyim belgesine ilişkin değerlendirmede, kesin hakediş icmalinde yer alan A/V grubunu karşılayan “yol inşaatı” ve “yol inşaatı nakliye” imalatlarına ilişkin tutarların esas alınması gerektiği, başvuru dilekçesinde belirtilen diğer imalat kalemlerinin A/V grubu işleri karşılamadığı, dolayısıyla iş deneyiminin benzer işe ilişkin tutarının hesaplanması aşamasında bu imalatlara ilişkin değerlerin hesaba katılmaması gerektiği ve idarenin yaptığı işlemde mevzuata aykırılık bulunmadığı” şeklindeki değerlendirmeye katılmıyorum.

Şöyle ki; Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. – Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat Ortak Girişimi’nde Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti.’nin pilot ortak; Ümit Ömer Alansal, Ahmet Teoman Alansal İnşaat’ın ise özel ortak olduğu, pilot ortak Biltek Org. Müh. Bas. Emlak Reklam İnş. Tic. Ltd. Şti. tarafından ihale kapsamında İller Bankası Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş olan 26.05.2008 tarihli “Çavuşçiftliği (Yalova) 3. Kısım Kalıcı Konutları Teknik altyapı tesisi İnşaatı” işine ilişkin olarak “yol, kanalizasyon içmesuyu, Telekom, elektrik, peyzaj, ısı kanalı” yapı tekniklerinin uygulandığını gösteren iş deneyim belgesinin sunulmuş olduğu, anılan istekli tarafından ihale konusu işi de içeren bir iş deneyim belgesinin sunulduğu, sunulmuş olan iş deneyim belgesinde ihale konusu iş tutarının belge üzerinden tespit edilemediği, ihale işlem dosyasında yer alan kesin hakediş icmalinin üzerinde “Bilgi niteliğinde sonradan dosyaya eklenmiştir.” ibaresinin yer aldığı ve kesin hakediş icmalinin idare tarafından ihale tarihinden sonra İller Bankası’ndan temin edildiği anlaşılmıştır.

Yapım İşlerinde Benzer İş Grupları Tebliği’nin 2’nci maddesinde “2.5. (Ek-1)’de yer alan listedeki işlerin bünyesinde olan ancak, yapının bir parçası olarak tek başına ihale edilecek olan işler için benzer iş belirlemesi yapılırken, ihale konusu iş ve/veya işlere ilişkin iş deneyim belgeleri sunulabileceği gibi ihale konusu işi de içeren iş deneyim belgelerinin de sunulabileceğinin belirtilmesi gerekmektedir. İhale konusu işe ilişkin iş deneyim belgesi yerine ihale konusu işi de içeren bir iş deneyim belgesi sunulduğu ve ihale konusu iş tutarının iş deneyim belgesi üzerinden tespit edilemediği hallerde, ihale konusu iş tutarının tespit edilebileceği bilgi ve belgelerin de başvuru veya teklif kapsamında sunulması zorunludur. Örneğin; bir binanın sadece sıhhi tesisat yapımına ilişkin bir ihaleye CI grubuna ait iş deneyim belgesi sunan aday veya istekliler katılabileceği gibi kapsamında sıhhi tesisat işleri olan BIII grubu bir binaya ilişkin iş deneyim belgesi sahibi aday veya istekli de katılabilecektir. Benzer şekilde bir tünel yapım işi ihalesine AII grubu iş deneyim belgesi sahibi aday veya istekli katılabileceği gibi örneğin kapsamında tünel yapım işi olan AVIII grubu iş deneyim belgesi ile de aynı ihaleye katılmak mümkündür.

…

2.8. Birden fazla gruptan işleri içeren iş deneyim belgelerinde, ihale konusu işe benzer nitelikteki işler değerlendirmeye alınır. Örneğin; bir rekreasyon alanı yapım işinde, iş kapsamında BIII grubuna giren bir bina inşasının da gerçekleştirilmesi durumunda; iş deneyim belgesi sahibi, BIII grubu işleri ayrıştırılmak suretiyle BIII grubu iş deneyimi istenen bir ihaleye katılabilecektir.” açıklaması yer almaktadır.

Yukarıda yer alan Tebliğ açıklaması gereğince, ihale konusu işe ilişkin iş deneyim belgesi yerine, ihale konusu işi de içeren bir iş deneyim belgesi sunulduğunda, ihale konusu iş tutarının tespit edilebileceği bilgi ve belgelerin başvuru veya teklif kapsamında sunulması zorunlu olduğundan ve söz konusu isteklinin de kesin hakediş icmalinin ihale tarihinden sonra eklendiği görüldüğünden, başvuru sahibinin iddiasının bu gerekçeyle uygun bulunmadığı sonucuna varılmıştır.

Açıklanan nedenlerle, ihale konusu iş tutarının tespit edilebileceği bilgi ve belgelerin başvuru veya teklif kapsamında sunulması zorunlu olduğu yönündeki düşüncemle, Kurul çoğunluğunca alınan kararın, başvuru sahibinin itirazen şikayet dilekçesinin 2’nci maddesinde yer alan iddiaya ilişkin gerekçesine katılmıyorum.

Ahmet ÖZBAKIR

Kurul Üyesi

KİK Kararı: 2015/UY.II-282

Hukuk Asistanı ile Kararları Analiz Edin

Karar Bilgileri

10 Milyon+ Karar Arasında Arayın

Profesyonel Hukuk AraçlarınaHemen Erişin