Karar Detayı

T.C.
D A N I Ş T A Y
İDARİ DAVA DAİRELERİ KURULU
Esas No : 2025/747
Karar No : 2025/1284

TEMYİZ EDEN (DAVACI) : ...
VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVALILAR): 1-...
2-... Bakanlığı
VEKİLİ : Av. ...

3-... Taşıma AŞ (...)
VEKİLLERİ : Av. ... - Av....

İSTEMİN KONUSU: Danıştay Altıncı Dairesinin 25/12/2024 tarih ve E:2023/8670, K:2024/8038 sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Karar eki liste ve haritalarda güzergahları gösterilen doğal gaz boru hattı projelerinin yapımı amacıyla söz konusu güzergahlara isabet eden taşınmazlar ile projeler kapsamında inşa edilecek sabit tesisler, ulaşım yolları, enerji nakil hatları, katodik koruma hatları ve anot yataklarının yapımı amacıyla ihtiyaç duyulan taşınmazların mülkiyet şeklinde ya da daimi/geçici irtifak hakkı kurulmak suretiyle, Boru Hatları İle Petrol Taşıma Anonim Şirketi Genel Müdürlüğü tarafından, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına ilişkin 02/11/2023 tarih ve 32357 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 01/11/2023 tarih ve 7755 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı'nın Kırıkkale ili, Keskin ilçesi, ... Köyü, ... ada ... parsel sayılı taşınmaz yönünden iptali istenilmiştir.
Daire kararının özeti: Danıştay Altıncı Dairesinin 25/12/2024 tarih ve E:2023/8670, K:2024/8038 sayılı kararıyla;
Davalı idarelerin usule ilişkin itirazları yerinde görülmemiş,
Anayasa'nın 35. maddesi; Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin Ek 1 Nolu Protokolü'nün "Mülkiyetin korunması" başlıklı 1. maddesi ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 3., 5., 6. ve 27. maddeleri; Boru Hatları İle Petrol Taşıma AŞ Genel Müdürlüğü (BOTAŞ) Ham Petrol ve Doğal Gaz Boru Hattı Tesislerinin Yapımı ve İşletilmesine Dair Teknik Emniyet ve Çevre Yönetmeliği'nin 6. maddesinin 14. fıkrası ile Tarım Arazilerinin Korunması Kullanılması ve Planlanmasına Dair 2023/6 sayılı Genelge'nin 9. maddesinin 3. fıkrasına yer verilerek,
Acele kamulaştırma kararına yönelik yapılacak incelemede, nihai olarak taşınmazın kamuya devrinin gerçekleşmesi planlandığından, öncelikle acele kamulaştırma yoluyla el konulmak istenilen taşınmazın kamusal bir amaca -plan, proje ve bu konuda yetkili makamlarca alınan kamu yararı kararı gibi- özgülendiğinin ortaya konulması gerektiği, burada acele kamulaştırma işleminin kurucu unsuru olan kamu yararının bulunup bulunmadığı hususu ile sınırlı olarak inceleme yapılacak olup, kamu yararının hukuka uygun olup olmadığına ilişkin incelemenin ise olağan kamulaştırma sürecine ilişkin işlemlere -kamu yararı/kamulaştırma kararı, proje vb.- karşı ilk derece yargı yeri olarak İdare Mahkemesinde açılacak davalarda yapılacağı,
Diğer taraftan, acelelik halinin varlığının ortaya konulmasının, işlemin temel dayanağını teşkil ettiği, acelelik halinin varlığından söz edilebilmesi için, idarenin acele kamulaştırmaya konu taşınmaza bir an önce fiilen müdahalede bulunması için olağan usulden ayrılmasının bir zorunluluktan kaynaklandığının, diğer bir ifadeyle gecikmesinde sakınca bulunan bir faaliyetin gerçekleştirilmesinde üstün kamu yararı bulunduğunun ortaya konulması gerektiği,
Acelelik halinin ve olağan kamulaştırma usulünden ayrılmasını gerektiren nedenlerin, kamu yararı ile özel mülkiyet hakkı arasındaki denge gözetilerek gerçekleşip gerçekleşmediğinin her somut olayda, projenin ve hizmetin niteliği, mahalli veya ulusal ihtiyacın ivedilikle karşılanması gerekliliği gibi hususlar da göz önünde bulundurularak yargı yerince değerlendirileceği,
Dosyanın incelenmesinden, Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğünün 2023/6 sayılı Genelgesi kapsamında, davacıya ait taşınmazda doğalgaz boru hattı döşenebilmesi için tarım dışı amaçlı kullanım izni alınmasının gerekip gerekmediğinin tespit edilebilmesi amacıyla alınan Dairelerinin 25/09/2024 tarihli ara kararına davalı idarelerce verilen cevaplardan, ...- Doğalgaz Boru Hattı Projesi kapsamında 6 inç çapında boru döşenmesinin planlandığının, hat üzerinde tek yıllık bitki ekiminde (hububat ve baklagil yetiştiriciliği) sakınca bulunmadığının, sadece ağaç dikimi ile inşaat yapılmasının uygun olmadığının belirtildiğinin görüldüğü, davacıya ait taşınmaz üzerinde BOTAŞ Ham Petrol ve Doğal Gaz Boru Hattı Tesislerinin Yapımı ve İşletilmesine Dair Teknik Emniyet ve Çevre Yönetmeliği Ek-2'de verilen tabloda, döşenecek boru çapının 6 inç olduğu durumlar için gösterilen azami ve asgari mesafeler içerisinde boru hattına zarar verecek şekilde her türlü ağaç ve köklü bitki dikilmemesi ve anız yakılmaması koşullarıyla ekin ve benzeri tarımsal faaliyetlerin yapılmasının mümkün olması sebebiyle 2023/6 sayılı Genelge kapsamında, doğalgaz boru hattı döşenebilmesi için tarım dışı amaçlı kullanım izni alınmasının gerekmediğinin anlaşıldığı,
Bu durumda, Keskin-Çelebi Doğal Gaz Boru Hattı Projesinin biran önce bitirilmesi ve faaliyete geçebilmesi amacıyla proje güzergahında kalan taşınmazların kamulaştırmasında kamu yararı ve acelelik halinin bulunduğu; öte yandan, proje güzergahına isabet eden taşınmazların acele kamulaştırılmasına ilişkin dava konusu işlemin, 2942 sayılı Kanun hükümlerine uygun olarak tesis edildiği sonucuna varıldığından, anılan işlemin davacının taşınmazına ilişkin kısmında hukuka aykırılık görülmediği gerekçesiyle,davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davacı tarafından, hattın isabet ettiği parsellerde tapu maliklerinin çok fazla olması, parsel malikleriyle anlaşma ihtimalinin düşük olması, açılan davaların çok uzun sürmesi gibi sebeplerin acelelik hali olarak kabul edilemeyeceği; nüfusu bu kadar az olan ve daha da azalmaya devam eden bir bölgeye doğal gaz hattı döşenebilmesi için yüksek miktarda kamu kaynağının boş yere israf edileceği, işlemde kamu yararının bulunmadığı; acele kamulaştırma işleminin, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 13. maddesine aykırılık teşkil ettiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI : Davalı idareler tarafından, istemin reddi gerektiği savunulmaktadır.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ...'UN DÜŞÜNCESİ : Uyuşmazlık konusu taşınmazın da içerisinde bulunduğu taşınmazların mülkiyet ve/veya irtifak haklarının kamulaştırılabilmesi amacıyla 4646 sayılı Kanun'un 12/a maddesi gereğince kamu yararı kararı yerine geçmek üzere Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun 24/08/2004 tarihli lüzum kararının alındığı; BOTAŞ Yönetim Kurulunun acele kamulaştırma usulünün tercih edilmesine yönelik 14/07/2023 tarihli kararı doğrultusunda yapılan talep üzerine dava konusu işlemin tesis edildiği anlaşılmaktadır. Acele kamulaştırmayı zorunlu kılan nedenler; hatların isabet ettiği parsellerde tapu maliklerinin fazla olması, mirasçıların tapuya intikal ettirilmemiş olması ve veraset davalarının açılma zorunluluğu, ad-soyad yanlışlıkları sebebiyle isim tashih davalarının açılmak zorunda olması, maliklerin ilçe dışında, ülkede yaygın vaziyette ikamet ediyor olması ve köy toplantılarına katılamayacak olmaları vb. sebeplerle Kamulaştırma Kanunu'nun 8. maddesinin uygulanmasının kısıtlı kalacağı ve 10. madde kapsamında açılacak davalarının çok uzun sürmesi nedeniyle zamanında yer teslimi yapılamayacağı ve etüt ve mühendislik çalışmaları tamamlanmış olan boru hattı güzergahının, inşaat işini yapacak olan firmaya yer tesliminin yapılarak bir an evvel inşaat çalışmalarına başlanabilmesi nedenleri ile güzergahın isabet ettiği parsellerde arazi edinimlerinin ivedilikle tamamlanmasına ihtiyaç duyulması şeklinde belirtilmişse de, 24/08/2004 tarihli lüzum kararına dayanılarak 2023 yılında acele kamulaştırma kararı alındığı dikkate alındığında, ... Doğal Gaz Boru Hattı Projesinin biran önce bitirilmesi ve faaliyete geçebilmesi amacıyla güzergahta kalan taşınmazların kamulaştırmasında kamu yararı bulunmaktaysa da, hattın isabet ettiği parsellerde tapu maliklerinin çok fazla olması, parsel malikleriyle anlaşma ihtimalinin düşük olması, açılan davaların çok uzun sürmesi gibi hususların, acelelik halinin varlığına ilişkin bir dayanak oluşturmadığı sonucuna varıldığından, temyiz isteminin kabulü ile Daire kararının bozularak, dava konusu işlemin uyuşmazlık konusu taşınmaz yönünden iptaline karar veilmesi gerektiği düşünülmektedir.


TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunca, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A maddesi uyarınca gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE:
İLGİLİ MEVZUAT :
Anayasa'nın 35. maddesinde; "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz." hükmü yer almaktadır.
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 3. maddesinin 1. fıkrasında; idarelerin kanunlarla yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını, bedellerini ödemek suretiyle kamulaştırabileceği düzenlenmiş; 5. maddesi ile kamulaştırma yapılabilmesi kamu yararı kararı alınması şartına bağlanmış; 5. maddede düzenlenen mercilerce verilen kamu yararı kararlarının onay mercilerinin düzenlendiği 6. maddesinin son fıkrasında da, onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine göre yapılacak hizmetler için kamu yararı kararı alınmasına gerek olmaksızın, yetkili icra organınca kamulaştırma işlemine başlanıldığını gösteren bir kararın alınması yeterli görülmüştür.
Aynı Kanun'un 27. maddesinde ise, "3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir." hükmüne yer verilmiştir.
4646 sayılı Doğal Gaz Piyasası Kanunu'nun 12. maddesinin (a) bendinde; "Kamulaştırma; bu Kanunda öngörülen faaliyetlerin gerektirmesi halinde, 4.11.1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununda belirtilen esaslar dahilinde kamulaştırma yapılır. Bu konuda Kurulca verilecek lüzum kararı, kamu yararı kararı yerine geçer ve müteakip işlemler Kamulaştırma Kanunu hükümlerine göre yürütülür. Kamulaştırılan taşınmazın mülkiyeti Hazineye; kullanma hakkı kamulaştırma bedelini ödeyen tüzel kişiye ait olur. Kullanma hakları, ilgili lisans veya sertifikanın bir cüz’ü olup geçerliliği bunların geçerlilik süresi ile sınırlıdır. Lisans veya sertifikanın sona ermesi veya iptali halinde, tüzel kişilerce ödenmiş bulunan kamulaştırma bedelleri iade edilmez." hükmü yer almıştır.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Anayasa’nın 35. maddesinin 2. fıkrasında mülkiyet hakkının ancak kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği belirtilmek suretiyle mülkiyet hakkına yönelik müdahalelerin kanunda öngörülmesi gereği ifade edilmiştir.
Anayasa ve 2942 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, idarelerin, kanunlarla yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, yetkili mercilerce alınacak kamu yararı kararı çerçevesinde ya da onaylı imar planına veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve projesine dayanılarak, bedellerini ödemek suretiyle kamulaştırmaları; hatta 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesinde öngörülen şartların varlığı halinde, anılan Kanun'da ayrı bir usul olarak öngörülen acele kamulaştırma yöntemine de başvurulabilmeleri mümkündür.
Acele kamulaştırma usulü, olağan kamulaştırmada malik lehine getirilen usule ilişkin güvenceleri bertaraf etmemekte; yalnızca bu usullerin işletilmesinden önce idareye, kamulaştırılacak taşınmaza el koyma imkânı tanımaktadır. Taşınmaza el konulduktan sonra idare tarafından öncelikle satın alma yolunun işletilmesi, bunun mümkün olamaması durumunda ise Asliye Hukuk Mahkemesinde bedel tespiti ve tescil davası açılması gerekmektedir. Kamulaştırılmasına karar verilen taşınmaza acele olarak ihtiyaç duyulması halinde, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca kamulaştırma acele usulle yapılmaktadır.
Bu çerçevede, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi incelendiğinde, kamulaştırma işlemlerinde öngörülen yöntemlerin bir kısmının uygulanmayarak taşınmaza acele el konulabilmesi yolu istisnai olarak başvurulabilecek bir yöntem olarak düzenlendiğinden, madde hükmü ile acele kamulaştırmada olağan kamulaştırmaya oranla özel koşulların varlığı aranmış ve üç durumda acele kamulaştırma yolu ile taşınmaza el konulmasına olanak tanınmıştır. Anılan hüküm uyarınca taşınmazların bir an önce kullanılmasına ihtiyaç duyulan, kamu düzenine ilişkin olarak acelelik halinin bulunduğu durumlarda Cumhurbaşkanınca, taşınmazların acele kamulaştırılmasına karar verilebilmektedir.
Anayasa'nın 35. maddesinin mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceğine ilişkin hükmü çerçevesinde, 2942 sayılı Kanun'la, kamulaştırma ve aynı zamanda acele kamulaştırma işleminin kurucu unsuru olan kamu yararının, yetkili mercilerce alınacak kamu yararı kararı ile ya da onaylı imar planı veya ilgili bakanlıklarca onaylı özel plan ve proje ile ortaya konulması gerekliliği düzenlenmiştir.
Öte yandan, 5403 sayılı Kanun; toprağın korunması, geliştirilmesi, tarım arazilerinin sınıflandırılması, asgari tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazi büyüklüklerinin belirlenmesi ve bölünmelerinin önlenmesi, tarımsal arazi ve yeter gelirli tarımsal arazilerin çevre öncelikli sürdürülebilir kalkınma ilkesine uygun olarak planlı kullanımının sağlanması amacıyla yürürlüğe konulmuş, arazi ve toprak kaynaklarının kullanım planlarının hazırlanması, koruma ve geliştirme sürecinde toplumsal, ekonomik ve çevresel boyutlarının katılımcı yöntemlerle değerlendirilmesi, amaç dışı ve yanlış kullanımların önlenmesi, korumayı sağlayacak yöntemlerin oluşturulmasına ilişkin usul ve esaslar belirlenmiştir. 5403 sayılı Kanun ile tarım arazileri koruma altına alınmış ve tarım arazilerinin tarımsal üretim amacı dışında kullanılamayacağı belirtilerek tarım arazilerinin ancak 13. maddede sayılan koşulların varlığı halinde tarım dışı kullanımına olanak sağlanmıştır. Bu kapsamda tarım arazisinin amaç dışı kullanımı, ancak arazinin, tarım dışı kullanımının sosyal veya ekonomik açıdan daha fazla kamusal yarar sağlayacağının yapılacak değerlendirme sonucunda belirlenerek Toprak Koruma Kurulunun uygun görüşü üzerine, Tarım ve Orman Bakanlığınca veya Valiliklerce tarım dışı kullanım izni verilmesi halinde mümkündür.
Uyuşmazlık konusu olayda, aralarında dava konusu taşınmazın da bulunduğu ... Doğal Gaz Boru Hattı Projesinin isabet ettiği taşınmazların, mülkiyet ve/veya irtifak haklarının kamulaştırılabilmesi amacıyla 4646 sayılı Kanun'un 12/a maddesi gereğince kamu yararı kararı yerine geçmek üzere Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun 24/08/2004 tarihli lüzum kararı verildiği, 03/07/2023 tarihli Genel Müdürlük Oluru ile taşınmazın kamulaştırılmasına karar verildiği, BOTAŞ Yönetim Kurulunun 14/07/2023 tarihli kararıyla yapılan talep üzerine dava konusu Cumhurbaşkanı Kararı ile hat güzergahına isabet eden taşınmazlar ile projeler kapsamında inşa edilecek sabit tesisler, ulaşım yolları, enerji nakil hatları, katodik koruma hatları ve anot yataklarının yapımı amacıyla ihtiyaç duyulan taşınmazların mülkiyet şeklinde ya da daimi/geçici irtifak hakkı kurulmak suretiyle, BOTAŞ Genel Müdürlüğü tarafından, 2942 sayılı Kanun'un 27. maddesi uyarınca acele kamulaştırılmasına karar verildiği görülmektedir.
Dosyadaki bilgi ve belgelerin incelenmesinden, uyuşmazlık konusu taşınmazın tarım arazisi niteliğinde olduğu ve taşınmazın 613,75m2'lik kısmının daimi, 210,38m2'lik kısmının geçici irtifak hakkı tesisi yoluyla acele kamulaştırılmasına karar verildiği anlaşılmaktadır.
Uyuşmazlık konusu parselin tarım arazisi niteliği dikkate alındığında, tarım arazisinin amaç dışı kullanımına izin verilebilmesi için, Devlete yüklenilen tarım arazilerinin korunması ödevi ile sosyal veya ekonomik bazı zorunlu ihtiyaçlar arasında makul bir denge kurulması ve arazinin, tarım arazisi olarak mı amaç dışı kullanımının mı sosyal veya ekonomik açıdan daha fazla kamusal yarar sağlayacağının ortaya konulması suretiyle tarım dışı kullanım izin prosedürünün tamamlanmış olması gerekmekteyse de, ... tarih ve ... sayılı Bakan oluru ile yürürlüğe giren Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Genelge'nin "Etüt raporlarının hazırlanması ve değerlendirilmesi" başlıklı 9. maddesinin 3. fıkrasında; "Zeminde tarımsal faaliyetlerin devamına izin verilen, arazinin üst veya alt kullanımı (irtifak tesisi) ile ilgili iletim hattı (sabit tesisler hariç) güzergahında kalan arazilerin "Tarım dışı amaçlı" izinlendirilmesine gerek bulunmamaktadır..." düzenlemesi yer almakta olup, uyuşmazlık konusu taşınmazda sadece irtifak hakkı tesis edilmesi nedeniyle taşınmazın izinlendirilmesine gerek bulunmamaktadır.
Bu itibarla, ülkemizin enerji ihtiyacının hızla artış gösterdiği, enerji ihtiyacının karşılanması amacıyla inşa edilecek dağıtım sistemleri için ihtiyaç duyulan taşınmazların temininde, onaylı projeler kapsamında, normal kamulaştırma yöntemi yerine, üretilen/satın alınan enerjinin tüketim noktalarına ulaştırılmasında gecikmeye yol açılmaması amacıyla acele kamulaştırma yönteminin tercih edilmesinde kamu yararının ve acelelik halinin bulunduğu sonucuna varıldığından, ... Doğal Gaz Boru Hattı Projesi güzargahında kalan dava konusu taşınmaza el konulmasına imkan veren Cumhurbaşkanı Kararında ve davanın reddi yolundaki Daire kararında sonucu itibarıyla hukuka aykırılık görülmemiştir.

KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1.Davacının temyiz isteminin reddine,
2.Davanın reddine ilişkin Danıştay Altıncı Dairesinin temyize konu 25/12/2024 tarih ve E:2023/8670, K:2024/8038 sayılı kararının, yukarıda belirtilen gerekçeyle ONANMASINA,
3.Kesin olarak, 12/06/2025 tarihinde oybirliği ile karar verildi.