Danıştay danistay 2022/7783 E. 2025/4133 K.

T.C.
D A N I Ş T A Y
SEKİZİNCİ DAİRE
Esas No : 2022/7783
Karar No : 2025/4133

TEMYİZ İSTEMİNDE BULUNAN (DAVACI) : ... İnşaat Teks. San. ve Tic. A. Ş.
VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVALI) : Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü
VEKİLİ : Av. ...

DAVALI YANINDA MÜDAHİL : ... Genel Müdürlüğü
VEKİLİ : Av. ... DEMİR YILDIRIM

İSTEMİN KONUSU : ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... gün ve E:..., K:... sayılı kararının, temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Davacı tarafından, Bursa ili, Nilüfer ilçesi hudutları dahilinde bulunan Sicil:... sayılı kalker işletme ruhsatı alanı içinde Karayolları Genel Müdürlüğüne verilen ER... sayılı hammadde üretim izninin uzatılmasına ilişkin işlemin iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: ... İdare Mahkemesince verilen ... tarih ve E:..., K:... sayılı kararda; mevzuatta ilgili kamu kurum ve kuruluşları tarafından ilk defa hammadde üretim izin belgesi talebiyle yapılan başvurularda, alanda ruhsatlı saha bulunması halinde hammadde üretiminin madencilik faaliyetlerine engel olup olmayacağı ve kaynak kaybına yol açıp açmayacağı hususunun saptanması amacıyla mahallinde tetkik yapılması öngörülmüş iken, hammadde üretim izin süresinin uzlatılması için üretim izin belgesi süresi bitmeden önce Yönetmeliğin Ek-18’inde yer alan yapı hammaddesi talep projesi ve ekinde verilmesi gerekli harita ve çizimler ile başvuruda bulunulmasının yeterli ve gerekli görüldüğü, dolayısıyla ilk defa hammadde üretim izin belgesi verilmesi ile mevcut izin belgesi süresinin uzaltılması durumları farklı usul ve şartlara bağlandığını, mevcut izin süresinin uzatılması taleplerinde ilk defa yapılan başvurularda aranılan şartların gözetilmesi gerektiğine dair mevzuatta herhangi bir hükme yer verilmediği ve bu surette ilgili tarihteki duruma göre usulüne uygun olarak hammadde üretim izin belgesi almış olan kamu kurum ve kuruluşunun sonradan verilebilecek maden ruhsatı karşısında, haklı beklentilerinin ve kamu yararının korunmasının amaçlandığı, uyuşmazlıkta, Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından ... tarih ve ...sayılı yazı ve eki talep projesi ile "Bursa-Karacabey Yolu, Bursa Çevre Yolu ve İstanbul-Bursa-Balıkesir-İzmir Otoyolu Yapımı" çalışmalarında kullanılacak hammaddenin teminini sağlamak amacıyla üretim izin belgesi süresi bitmeden önce davalı idareye başvuru yapıldığı ve davalı idarece dosya üzerinden yapılan inceleme neticesinde hammadde üretim izninin uzaltıldığı, bu durumda, müdahil idare tarafından yol yapım çalışmalarında kullanılacak hammaddenin temini için usulüne uygun şekilde temdit talebinde bulunulduğu ve davalı idarece mevzuattaki bağlı yetki çerçevesinde talebin uygun görüldüğü anlaşıldığından dava konusu işlemde hukuka aykırılık görülmediği sonucuna varılarak davanın reddine karar verilmiştir.
Bölge İdare Mahkemesi kararının özeti: İstinaf başvurusuna konu kararın hukuka ve usule uygun olduğu ileri sürülen iddiaların söz konusu kararın kaldırılmasını sağlayacak nitelikte görülmediği belirtilerek 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 45. maddesinin 3. fıkrası uyarınca istinaf başvurusunun reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENİN İDDİALARI : Davacı tarafından, idari işlemin şu anki fiili durumda madencilik faaliyetlerine engel olduğu ve kaynak kaybına yol açtığı, çalışma sahasındaki madencilik faaliyetlerinin zorlaşması, engellenmesi ve şev yükseklikleri nedeniyle idari yaptırımlarla karşı karşıya kaldığı, mahkemenin teknik durumun tespiti için bilirkişi taleplerini dikkate almayarak bilirkişi görüşü almadan karar verdiği, iptali talep edilen hammadde üretim izin alanında 2005 yılından günümüze kadar faaliyet bulunmadığı, idarenin proje süresini aştığı ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI : Davalı yanında müdahil idare tarafından, istemin reddi gerektiği savunulmuş, davalı idarece savunma verilmemiştir.

DANIŞTAY TETKİK HÂKİMİ ...'İN DÜŞÜNCESİ : Temyiz isteminin kabulü ile Bölge İdare Mahkemesi kararının bozulması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Sekizinci Dairesince, dosya tekemmül ettiğinden yürütmenin durdurulması istemi hakkında ayrıca bir karar verilmeksizin işin gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE:
MADDİ OLAY :
Bursa ili, Merkez ilçesi, ... köyü hudutları dahilinde bulunan Sicil:... sayılı alanda 35,88 hektarlık alan için II-(a) grubu işletme ruhsatı davacı firma adına 07/01/2015 tarihinde 10 yıllık süreyle düzenlenmiştir.
Söz konusu ruhsat alanı içinde davalı idare tarafından Karayolları Genel Müdürlüğüne ... belge ve ... erişim numaralı hammadde üretim izni düzenlenmiş olup, 05/05/2020 tarihinde sona erecek olan üretim izin süresinin "Bursa-Balıkesir-İzmir yolu ve civarındaki yolların, yapım, bakım ve onarım işleri için hammadenin temini amacı ile uzaltılması istemiyle Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından ... tarih ve ... sayılı yazı ve eki ile yapılan başvuru üzerine de hammadde üretim izninin 05/05/2025 tarihine kadar uzatılması uygun bulunmuştur.
Davacı şirket tarafından... tarih ve ... sayılı dilekçe ile davalı idareden Karayolları Genel Müdürlüğüne verilen hammadde üretim izninin iptal edilmesi istenilmiş ancak talep cevap verilmemek suretiyle zımnen reddedilmesi üzerine bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT:
3213 sayılı Maden Kanunu'nun 14. maddesinin 18. fıkrasında "Kamu kurum ve kuruluşlarınca yol, köprü, baraj, gölet, liman gibi projelerin inşasında kullanılacak yapı ve inşaat hammaddelerinin üretimi için Genel Müdürlükçe ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına izin verilir. Üretim yapılacak yerlerde ruhsatlı alanlar var ise kamu yatırımının ihtiyacı olan üretim madencilik faaliyetlerine engel olmayacak ve kaynak kaybına yol açmayacak şekilde yapılır. Bu izinler çerçevesinde yapılacak üretimden Devlet hakkı alınmaz ve izinler proje süresini aşamaz. (Ek cümleler: 4/2/2015 – 6592/10 md.) 8/6/1994 tarihli ve 3996 sayılı Kanun kapsamında Yap-İşlet-Devret modeli ile yapılan kamu yatırımları için, ihale sözleşmelerinde hammadde temin sorumluluğunun görevli şirket yükümlülüğüne bırakılması hâlinde hammadde üretim izni sözleşme konusu işte kullanılmak ve proje süresiyle sınırlı olmak üzere görevli şirkete de verilir..." hükmüne yer verilmiştir.
(İşlem tarihinde yürürlükte olan) Maden Yönetmeliği'nin "Tanımlar ve kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "(1) Bu Yönetmelikte geçen ... t) Hammadde üretim izni: Kamu kurum ve kuruluşlarınca veya yap-işlet-devret modeli ile yapılan kamu yatırımları için görevli şirketçe projelerde kullanılacak yapı ve inşaat hammaddelerinin üretimi için verilen izni, ... ifade eder." düzenlemesi, "Müracaat" başlıklı 59. maddesinde; "(1) Yol, köprü, baraj, gölet, liman, enerji santrali gibi projelerin inşasında kullanılacak yapı ve inşaat hammaddelerinin üretimi için izin almak üzere kamu kurum ve kuruluşlarınca Ek-18’de yer alan örneğe uygun olarak yapı hammaddesi talep projesi hazırlanır. Talep yazısına eklenen bu proje ile Genel Müdürlüğe müracaat edilir. ..." düzenlemesi, "Talebin değerlendirilmesi" başlıklı 60. maddesinde; "(1) Hammadde üretim izni talep edilen alanda ruhsatlı saha bulunması halinde, yapılacak hammadde üretiminin madencilik faaliyetlerine engel olup olmayacağı ve kaynak kaybına yol açıp açmayacağı göz önünde bulundurularak mahallinde tetkik yapılır. Heyetin saha mahallinde yapacağı tetkik tarihi, hammadde talep sahibi ile ruhsat var ise ruhsat sahibine bildirilerek tetkik tarihinde saha mahallinde bulunulması istenir. İlgililerin, heyetin mahallinde yapacağı tetkike katılmamaları durumunda tetkik re’sen yapılabilir. ... " düzenlemesi, "Hammadde üretim izin belgesinin verilmesi ve uzatılması" başlıklı 62. maddesinde; "(1) Genel Müdürlükte yapılan değerlendirmeler sonucunda, hammadde üretimi için en fazla proje süresi sonuna kadar Ek-19’da yer alan hammadde üretim izin belgesi talep eden kamu kurum ve kuruluşuna verilir. ... (8) Hammadde üretim izni verilen alanın seçilmesi, küçültülmesi, büyütülmesi, yerinin değiştirilmesi, üretim faaliyetinin durdurulması, üretim izninin uzatılmasına Bakanlık yetkilidir. Alan değişikliklerinde yapı hammaddesi talep projesi ekindeki haritalar revize edilir. Kanuna göre verilmiş ruhsat alanlarında kaynak kaybına yol açacak ve işletme faaliyetlerine engel olacak şekilde hammadde üretim izni verilmez. (9) Hammadde üretim izin belgesinin uzatılması zorunluluğunun doğması halinde Ek-18’de yer alan yapı hammaddesi talep projesi ve ekinde verilmesi gerekli harita ve çizimler ile üretim izin belgesi süresi bitmeden önce Genel Müdürlüğe müracaat edilmesi zorunludur. Süre uzatım işlemlerinde de beşinci ve altıncı fıkra hükümleri uygulanır." düzenlemesi, ''Hammadde üretim izin belgesi verilen alanların denetlenmesi'' başlıklı 68. maddenin 1. fıkrasında '' Hammadde üretim izin belgesi verilen alanlarda yürütülen faaliyetler; herhangi bir şikayet, talep veya Genel Müdürlüğün uygun gördüğü hallerde mahallinde denetlenebilir..'' düzenlemesine, "Faaliyetlerle ilgili hak ve sorumluluklar" başlıklı 69. maddesinde; " (1) Üretim izin belgesi verilen alanda ruhsat olması durumunda ruhsat sahibi, ruhsat sahası içinde kamu kurum ve kuruluşu veya görevli şirketten, hammadde üretim izin belgesi verilen alanla ilgili olarak herhangi bir hak talep edemez. Hammadde üretim izin belgesi verilen alanda yapılan üretim faaliyeti ruhsat sahibi tarafından engellenemez ve faaliyete müdahale edilemez. Üretim izni verilen kamu kurum ve kuruluşu veya görevli şirket, ruhsat sahibinin faaliyetlerini olumsuz yönde etkileyecek, kaynak kaybına neden olabilecek faaliyetlerde bulunamaz." düzenlemesi, ''Hammadde Üretiminin amaç dışı kullanılması ve hammadde üretim izni olmadan üretim yapılması '' başlıklı 70. maddesinin 3. fıkrasında '' Hammadde üretim izin alanından üretilen hammaddenin kamu kurum ve kuruluşunca yapılan projeler dışında kullanıldığının veya ticarete konu edildiğinin tespit edilmesi halinde, faaliyeti gerçekleştirene amaç dışı kullanılan hammaddenin ocak başı bedelinin iki katı tutarında idari para cezası verilir. Yapılan üretimin projede belirtilen amaç dışında kullanımının ikinci kez tespiti halinde hammaddenin ocak başı bedelinin iki katı tutarında idari para cezası uygulanarak izin iptal edilir.'' düzenlemesi, "Üretim izin süresinin sona ermesi" başlıklı 72. maddesinde; "(1) Yapı ve inşaat hammadde üretim izni verilen hammadde üretim izin sahibi, faaliyetin sona ermesi veya iznin iptal edilmesi halinde üretim yapılan alanı, çevre ile uyumlu hale getirerek ve emniyet tedbirlerini alarak, diğer mevzuat gereği alınan izinler ve verilen taahhütler çerçevesinde terk etmek zorundadır. Bu hususlar yerine getirilinceye kadar hammadde üretim izin sahiplerinin cezai ve hukuki sorumlulukları devam eder. (2) Terk taleplerinde, sahada gerekli emniyet tedbirlerinin ve çevresel önlemlerin alındığına dair terk raporu ve sahanın son durumunu gösterir imalât haritası verilir. Sahada faaliyette bulunulmamış ise hammadde üretim izin sahibi, sahada faaliyette bulunulmadığını ve alınacak bir önlem olmadığını Genel Müdürlüğe bildirir. Genel Müdürlük bu beyana dayalı olarak terk talebini mahallinde tetkik yapmadan da değerlendirebilir. ..." düzenlemesi getirilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME:
Hammadde üretim izin belgelerine (HÜİB) konu madencilik faaliyetlerinde, maden ruhsatlarında olduğu gibi devamlı üretim yapılması şeklinde bir şart bulunmayıp, üretim yapılması proje amacıyla ve süresi ile sınırlanmıştır. Hammadde üretim izin belgeleri Maden Kanununda belirtilen nedenlerle belirli süreler için kamu kurum ve kuruluşları adına verilmektedir. Projelerin öngörüldüğü sürede tamamlanamaması gibi hallerde ilgili kamu kurum ve kuruluşunca yeniden sunulacak proje değerlendirilerek süre uzatıp uzatmama yönünde idarece karar verilmektedir. Bu nedenle de hammadde üretim izin belgesi süreleri ruhsat süresi gibi uzun tutulmamaktadır. Kamu kurum ve kuruluşlarınca projesi kapsamında ihtiyaç duyulduğu zamanlarda üretim yapılmasında sakınca bulunmamaktadır. Bunun nedeni de hammadde üretim izin belgelerinin kamu kurum ve kuruluşları adına belirli bir proje için en fazla o projenin süresi boyunca verilmesidir.
Hammadde üretim izni verilen alanın üretim izninin uzatılması, hammaddesi talep projesi ve ekinde verilmesi gerekli harita ve çizimler ile üretim izin belgesi süresi bitmeden önce Genel Müdürlüğe müracaat edilmesi halinde mümkün olmakla birlikte sürenin uzatılmasına idarenin yetkili olduğu dolayısı ile idarenin bu hususta takdir yetkisinin bulunduğu açıktır. Bu nedenle tıpkı ilk kez HÜİB'nin düzenlenmesinde olduğu gibi mevcut izinlerin temdit taleplerinde de üretim yapılacak yerlerde ruhsatlı alanlar var ise kamu kurumunun ihtiyacı olan üretim madencilik faaliyetlerine engel olmayacak ve kaynak kaybına yol açmayacak şekilde yapılması kanuni zorunluluktur.
Nitekim uyuşmazlıkta, Bursa İli, Merkez İlçesi, ... köyü hudutları dahilinde bulunan Sicil:... sayılı alanda II-(a) grubu işletme ruhsatı sahibi davacı tarafından, ruhsat alanı içinde davalı idare tarafından Karayolları Genel Müdürlüğüne ... belge ve ... erişim numaralı hammadde üretim izninin temdit edilmesinin, fiili durumda madencilik faaliyetlerine engel olduğu ve kaynak kaybına yol açtığı, çalışma sahasındaki madencilik faaliyetlerinin zorlaştığı, engellendiği ve şev yükseklikleri nedeniyle idari yaptırımlarla karşı karşıya kaldığı iddia edilmektedir.
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 31. maddesinin göndermede bulunduğu 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun 266. maddesi hükmüne göre hakimlik mesleğinin gerektirdiği genel ve hukuki bilgi ile çözümlenmesi mümkün olan konular haricinde çözümü özel veya teknik bir bilgiyi gerektiren hallerde bilirkişi incelemesi yaptırılacağı açıktır.
Uyuşmazlıkta davacı tarafından ileri sürülen iddialar gözönünde bulundurduğu müdahil idarenin hammadde üretim izninin bulunduğu saha nedeniyle davacı tarafından gerçekleştirilen maden işletme faaliyetinin yapılamaz hale gelip gelmeyeceğine ve kaynak kaybına yol açıp açmayacağına dair hususların, konunun uzmanlarından oluşan bilirkişi heyeti tarafından mahallinde keşif ve inceleme yapılarak açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
Bu durumda; keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmak suretiyle sonucuna göre bir karar verilmesi gerekirken, eksik incelemeye dayalı olarak verilen kararda hukuka uyarlık, davanın reddi yönündeki ... İdare Mahkemesi kararına yönelik istinaf isteminin reddine ilişkin temyize konu Bölge Mahkemesi kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.

KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1\. 2577 sayılı Kanun'un 49. maddesine uygun bulunan temyiz isteminin kabulüne,
2\. ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesinin ... gün ve E:..., K:... sayılı kararının BOZULMASINA,
3\. Kullanılmayan yürütmeyi durdurma harcının istemi hâlinde davacıya iadesine,
4\. Yeniden bir karar verilmek üzere dosyanın yukarıda belirtilen Bölge İdare Mahkemesi İdari Dava Dairesine gönderilmesine,
5\. Kesin olarak 29/04/2025 tarihinde oybirliği ile karar verildi.