Karar Detayı

T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2025/1567
Karar No : 2025/2193

TEMYİZ EDENLER: 1) (DAVALI) ... Valiliği
VEKİLİ : Av. ...

2) (DAVALI YANINDA MÜDAHİL) ... Sanayi ve Ticaret Anonim Şirketi
VEKİLİ : Av. ...

KARŞI TARAF (DAVACI) : ... Derneği
VEKİLİ : Av. ...

İSTEMİN KONUSU: ... İdare Mahkemesinin... tarih ve E:..., K:... sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ:
Dava konusu istem: Aydın İli, Didim İlçesi, ... Mahallesi, ... ada, ... parsel mevkiinde davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "Jeotermal Kaynak Arama Kuyusu Açılması (2 adet)" projesi ile ilgili olarak Aydın Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünce verilen... tarih ve E-... sayılı "Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir" kararının iptali istenilmiştir.

İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; dava konusu işlemin iptali yolundaki İdare Mahkemesi kararının Danıştay Dördüncü Dairesinin 19/10/2023 tarih ve E:2023/12403, K:2023/5639 sayılı kararıyla ek bilirkişi raporu alınmak ya da gerekirse mahallinde yeniden keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılmak suretiyle yeniden bir karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle bozulması üzerine, bozma kararına uyularak, çevre mühendisi, jeoloji mühendisi, makine mühendisi, jeofizik mühendisi, ziraat mühendisi, maden mühendisi ile şehir ve bölge plancısından oluşan bilirkişi heyetinden alınan ek bilirkişi raporunda özetle; ilk bilirkişi raporunda da belirtildiği gibi, “2010-2013 arama faaliyet dönemleri arasında 9 noktada jeofizik çalışma yapıldığı ve sahanın jeotermal açıdan değerlendirildiği, ayrıca 2014 Mart ve Nisan aylarında tekrar sondaj lokasyonunu belirlemeye yönelik 7 noktada daha yeni jeofizik rezistivite çalışmalarının yapıldığı ve Didim gradyan arama sondaj yerinin belirlenerek, delme işlemine geçildiği ve ayrıca ruhsat sahasında yapılan jeofizik çalışmaların raporlarının bildirildiği, ancak söz konusu bilgilerin verilen PTD’de olmadığı, önceki raporlarda da belirtilen PTD’nin jeofizik, veri, yorum ve açılması planlanan sondajlar hakkında eksik ve yetersiz olmasına karşın, sonuç olarak sondajların açıldığı, bu nedenle, bu durum jeofiziksel açıdan olumsuzlukların ancak alanın faaliyete geçmesi ve jeotermal kaynağın kullanılması sonrasında ortaya çıkabileceği, seraların faaliyeti sonrasında çevrimden dönen jeotermal akışkanın tekrar geri basılması (reenjeksiyon) sırasında ortaya çıkabilecek çevresel sorunların yeterli jeofizik çalışmalar yapılmadığından, kirlilik oluşmayacağının bir garantisinin bulunmayacağı göz önüne alınarak yukarıda açıkça belirtilen nedenlere bağlı olarak; yeterli jeofizik veri, bilgi ve yorum PTD’de verilmediğinden, yer altındaki ortamların fiziksel özellikleri ve bunları jeolojik
birimlerle ilişkili olarak gösterecek jeofiziksel bir kavramsal modeli olmadığından, PTD'nin
tamamını kusurlandıracağı, projenin ziraat disiplini ve tarımsal üretimin devamlılığı açısından uygun olmadığı, yine 02/05/2019 - 03/05/2019 tarihlerinde, ... Mühendislik tarafından... elektronik kuyu içi
sıcaklık-basınç ölçüm ve kayıt cihazı ile kuyu tamamlama testleri gerçekleştirildiğinin belirtildiği, ancak PTD içerisinde test suları olarak adlandırılan jeotermal akışkanın yönetimi ile ilgili herhangi bir açıklamaya rastlanılmadığı, PTD'de çamur havuzu hacimlerinin yetersiz olduğu, kuyu tamamlama testleri sırasında ortaya çıkan jeotermal akışkanın yönetimi ile ilgili somut bir çözüm sunulmadığı, sonuç olarak bilirkişi heyeti tarafından, 2 adet Jeotermal Kaynak Arama Kuyusu Açılması projesi ile ilgili olarak “ÇED Gerekli Değildir” kararının uygun olmadığı, yönünde görüş ve kanaate varılmıştır.
Bu durumda: Aydın ili, Didim ilçesi, ... Mahallesi adresinde ve tapunun ... ada ... sayılı parselinde yer alan taşınmazda davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "Jeotermal Kaynak Arama Kuyusu Açılması (2 adet)" projesine yönelik olarak hazırlanan PTD'de, yeterli jeofiziksel veriye yer verilmediği, bu nedenle yer altındaki ortamların fiziksel özelliklerinin ve bunların jeolojik
birimlerle ilişkilerinin açıklanamadığı, bu durumun PTD'nin tamamını kusurlandırdığı, projenin ziraat disiplini ve tarımsal üretimin devamlılığı açısından da uygun olmadığı, yine PTD'de kuyu tamamlama testlerinin gerçekleştirildiğinin belirtildiği, ancak anılan dosyada test suları olarak adlandırılan jeotermal akışkanın yönetimi ile ilgili herhangi bir açıklamaya yer verilmediği, çamur havuzu hacimlerinin yetersiz olduğu, kuyu tamamlama testleri sırasında ortaya çıkan jeotermal akışkanın yönetimi ile ilgili somut bir çözüm sunulmadığı dikkate alındığında, projenin, çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olup olmadığına ilişkin yeterli inceleme yapılmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle, hukuka aykırı bulunan dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI : Davalı idare tarafından, ziraat mühendisince kendi uzmanlık alanı itibarıyla değil, diğer bilirkişilerin bilimsel olmayan tespitlerine dayalı olarak değerlendirme yapıldığı, jeofizik mühendisi tarafından PTD'de yeterli jeofizik veri, bilgi ver yorum yapılmadığı belirtilmiş ise de, şu anda mevcut olan LDA-1 ve LDA-2 kuyularının, 2013-2014 tarihli raporlardaki verilere dayanılarak açıldığı, bu aşamada yeni bir etüt yapılmasının söz konusu olmadığı, makine mühendisi ve çevre mühendisi tarafından reenjeksiyon konusunda bilgi olmadığından bahsedilmiş ise de, proje kapsamında reenjekte yapılacağı, fiili durumla PTD örtüşmediği belirtilmiş ise de, davalı yanında müdahilin ÇED süreci tamamlanmadan jeotermal kaynak arama kuyusunun açmasından kaynaklandığı, kaldı ki bu durumla ilgili de davalı yanında müdahile Çevre Kanununun ilgili maddesi uyarınca idari yaptırım kararının uygulandığı, dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararının, dayanağı PTD'de önceki Mahkeme kararında belirtilen eksikliklerin giderilmesi nedeniyle Çevre Kanununa ve dayanağı ÇED Yönetmeliğine uygun olarak verildiği, Mahkeme kararının bozulması gerektiği ileri sürülmektedir.
2- Davalı yanında müdahil tarafından; ziraat mühendisince kendi uzmanlık alanı itibarıyla değil jeofizik mühendisinin bilimsel olmayan tespitlerine dayalı olarak değerlendirme yapıldığı, nitekim su kirliliğinin önlenmesi amacıyla kapalı muhafaza borularının kullanıldığı ve boru arkalarının çimentolandığı, ilgili kurumların olumlu görüşünün bulunduğu, fiili durumda kuyu açıldığından, PTD'ye dayalı olarak yeni bir kuyu açılmayacağı, bilirkişilerin su kaynakları ile tarım topraklarının kirlenme potansiyelinin bulunması yorumunun varsayımsal olduğu, makine mühendisinin değerlendirmesinin aksine, 15°C olarak reenjekte edilecek suyun ısıl kirletmesinin söz konusu olamayacağı, zaten bölgedeki jeotermal su sıcaklığının 18-20 °C olduğu, dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararının, dayanağı PTD'de önceki Mahkeme kararında belirtilen eksikliklerin giderilmesi nedeniyle Çevre Kanununa ve dayanağı ÇED Yönetmeliğine uygun olarak verildiği, Mahkeme kararının bozulması gerektiği ileri sürülmektedir.

KARŞI TARAFIN SAVUNMASI: Savunma verilmemiştir.

TETKİK HÂKİMİ: ...
DÜŞÜNCESİ : Temyiz istemlerinin reddi ile Mahkeme kararının onanması gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE :

MADDİ OLAY :
Davalı yanında müdahil tarafından, Aydın İli, Didim İlçesi, ... Mahallesi, ... parsel, ... Mevkii'nde 4 MWe ısıl gücünde, 16,6 L/sn debide jeotermal kaynak kullanılarak "jetermal seracılık" projesi yapılmak istenilmesi üzerine, davalı idarece bu projeyle ilgili ... tarih ve E... sayılı "ÇED kapsam dışı" kararı vermiştir.
Davalı yanında müdahil tarafından, Aydın İli, Didim İlçesi,...... ada, ... parsel, ... erişim ve ... ruhsat numaralı ruhsat sahasında 1 adet jeotermal kuyudan "jeotermal kaynak kullanılarak seracılık faaliyetinin yapılmasının" planlanması nedeniyle hazırlanan PTD davalı idareye sunulmuş, davalı idare tarafından söz konusu projeyle ilgili ... tarih ve E-... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiş, bu kararın iptali istemiyle ... İdare Mahkemesinin E:... sayılı dosyasında açılan davada, Mahkemenin... tarih ve E:..., K:... sayılı kararı ile işlemin iptaline karar verilmiş, anılan Mahkeme kararı temyiz edilmesi üzerine de Danıştay Altıncı Dairesinin 25/01/2022 tarih ve E:2022/121, K:2022/778 sayılı kararıyla onanmıştır.
Sonrasında davalı yanında müdahil tarafından Aydın İli, ... İlçesi, ... ada, ... parsel, ... erişim ve ... ruhsat numaralı ruhsat sahasında 2 adet "jeotermal kaynak arama kuyusu açılmasının" planlanması nedeniyle hazırlanan PTD davalı idareye sunulmuş, davalı idare tarafından da söz konusu projeyle ilgili (dava konusu)......arih ve E-... sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiştir.
Bunun üzerine, anılan kararın iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT:
2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. ..." hükmüne yer verilmiştir.
25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren ve dava konusu işlemin dayanağı olan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 4. maddesinde; "Çevresel etki değerlendirmesi gereklidir kararı: Seçme Eleme Kriterlerine Tabi Projelerin çevresel etkilerinin incelenerek, çevresel etkilerinin daha detaylı incelenmesi amacıyla Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu hazırlanmasının gerektiğini belirten Bakanlık kararını, ... ifade eder." olarak tanımlanmıştır. Aynı Yönetmeliğin 6. maddesinde ise; "(1) Bu Yönetmelik kapsamındaki bir projeyi gerçekleştirmeyi planlayan gerçek veya tüzel kişiler; Çevresel Etki Değerlendirmesine tabi projeleri için; ÇED Başvuru Dosyasını, ÇED Raporunu, Seçme Eleme Kriterleri uygulanacak projeler için ise Proje Tanıtım Dosyasını, Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşlara hazırlatmak, ilgili makama sunulmasını sağlamak ve proje kapsamında verdikleri taahhütlere uymakla yükümlüdürler. (2) Kamu kurum/kuruluşları, bu Yönetmelik hükümlerinin yerine getirilmesi sürecinde proje sahiplerinin veya Bakanlıkça yeterlik verilmiş kurum/kuruluşların isteyeceği konuya ilişkin her türlü bilgi, doküman ve görüşü vermekle yükümlüdürler. (3) (Değişik:RG-26/5/2017-30077) Bu Yönetmeliğe tabi projeler için "Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu" kararı veya "Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir" kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili teşvik, onay, izin, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez, proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez. Ancak bu durum söz konusu teşvik, onay, izin ve ruhsat süreçlerine başvurulmasına engel teşkil etmez. (4) Bu Yönetmelik hükümlerine göre karar tesis edilmeden önce, projenin gerçekleştirilmesinin mevzuat bakımından uygun olmadığının tespiti halinde, aşamasına bakılmaksızın süreç sonlandırılır." kuralına, 15. maddesinde; "(1) Bu Yönetmeliğin; a) Ek-2 listesinde yer alan projeler, b) Kapsam dışı değerlendirilen projelere ilişkin kapasite artırımı ve/veya genişletilmesinin planlanması halinde, mevcut proje kapasitesi ve kapasite artışları toplamı ile birlikte projenin yeni kapasitesi ek-2 listesinde belirtilen projeler, seçme, eleme kriterlerine tabidir." kuralına yer verilmiştir.
Aynı Yönetmeliğin EK-IV bölümünde ise Proje Tanıtım Dosyasının Hazırlanmasında Esas Alınacak Seçme Eleme Kriterleri belirtilmiş, 1. Projenin Özellikleri kısmında: a) Projenin ve yerin alternatiflerinin (proje teknolojisinin ve proje alanının seçilme nedenlerinin), b) Projenin iş akım şemasının, kapasitesinin, kapladığı alanın, teknolojisinin, çalışacak personel sayısının, c) Doğal kaynakların kullanımının (arazi kullanımı, su kullanımı, kullanılan enerji türü vb.), ç) Atık miktarının (katı, sıvı, gaz ve benzeri) ve atıkların kimyasal, fiziksel ve biyolojik özelliklerinin, d) Kullanılan teknoloji ve malzemelerden kaynaklanabilecek kaza riskinin, 2. Proje Yeri ve Etki Alanının Mevcut Çevresel Özellikleri kısmında: a) Mevcut Arazi Kullanımı ve kalitesi (tarım alanı, orman alanı, planlı alan, su yüzeyi ve benzeri), Ek-V’deki Duyarlı Yöreler Listesi dikkate alınarak korunması gereken alanlar, 3. kısmında; Projenin İnşaat ve İşletme Aşamasında Çevresel Etkileri ve Alınacak Önlemler ile Notlar ve Kaynakların, Ekler kısmında ise: 1- Proje için seçilen yerin koordinatlarının, 2- Proje alanı ve yakın çevresinin mevcut arazi kullanımını değerlendirmek için; yerleşim alanlarının, ulaşım ağlarının, enerji nakil hatlarının, mevcut tesislerin ve ek-5'de yer alan Duyarlı Yöreler Listesinde belirtilen diğer alanların (proje alanı ve yakın çevresinde bulunması halinde) yerlerine ilişkin verileri gösterir bilgiler 1/25.000 ölçekli halihazır harita (çevre düzeni planı, nazım, uygulama imar planı, vaziyet planı veya plan değişikliği teklifleri, topografik harita) üzerine işlenerek kısaca açıklanmasının, jeoloji haritasının ve depremselliğin belirtilmesi gerektiği şeklinde düzenlemelere yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME :
Çevresel etki değerlendirmesi; gerçekleştirilmesi planlanan projenin, çevreye olabilecek olumlu ya da olumsuz etkilerinin belirlenmesi, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin belirlenerek değerlendirilmesi amacıyla yapıldığından, ÇED sürecinde verilen ÇED Gerekli Değildir kararlarının iptali istemiyle açılacak davalarda, yukarıda belirtilen Yönetmeliğin Ek IV'te yer alan seçme eleme kriterleri yönünden, ÇED kararlarının bir bütün olarak çevresel etkilerinin irdelenmesi gerekmektedir.
Uyuşmazlıkta; her ne kadar İdare Mahkemesince; yeterli jeofiziksel veriye yer verilmediği, bu nedenle yer altındaki ortamların fiziksel özelliklerinin ve bunların jeolojik birimlerle ilişkilerinin açıklanamadığı, bu durumun PTD'nin tamamını kusurlandırdığı, projenin ziraat disiplini ve tarımsal üretimin
devamlılığı açısından da uygun olmadığı, yine PTD'de kuyu tamamlama testlerinin gerçekleştirildiğinin belirtildiği, ancak anılan dosyada test suları olarak adlandırılan jeotermal akışkanın yönetimi ile ilgili
herhangi bir açıklamaya yer verilmediği, çamur havuzu hacimlerinin yetersiz olduğu, kuyu tamamlama testleri sırasında ortaya çıkan jeotermal akışkanın yönetimi ile ilgili somut bir çözüm
Sunulmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiş ise de, dava konusu ÇED Gerekli Değildir kararının, dayanağı PTD'de önceki Mahkeme kararında belirtilen eksikliklerin giderilmesi amacıyla revize edilmesi üzerine verildiği anlaşılmış olup, ek bilirkişi raporundaki jeofizik mühendisinin tespitlerinin soyut ve yüzeysel değerlendirmeler içerdiği, jeotermal akışkanın, proje kapsamında reenjekte edilmesinin ve kuyuların üst kesimlerinde alüvyon ve tatlı su olabilecek seviyelerde kapalı muhafaza borularının kullanılarak, boru arkalarının çimentolanmasının öngörülmesi nedeniyle yeraltı suyu ve sulama suyunda herhangi bir kirliliğin söz konusu olmayacağı, dolayısıyla diğer bilirkişilerin olumsuz tespitlerine dayalı olarak yapılan ziraat mühendisinin değerlendirmelerinin hükme esas alınamayacağı, jeoloji mühendisi tarafından, PTD'de projenin, jeolojik ve hidrojeolojik açıdan yeterli düzeyde tanıtıldığı ve verilen bilgilerin saha gerçekleriyle uyuştuğu, daha önce verilen ÇED Gerekli Değildir kararının dayanağı olan PTD'deki eksikliklerin giderilerek soruların cevaplandığı, yörenin jeolojik ve hidrojeolojik özellikleri, sondajlarda geçilecek formasyonlar, jeotermal akışkanın kimyasal özellikleri, kuyu teçhiz planı gibi yönlerden çevresel etkiler ve alınabilecek önlemlerin yeterli olduğu yönünde değerlendirme yapıldığı dikkate alındığında, çevre mühendisi ile makine mühendisinin olumsuz tespitlerinin PTD'yi kusurlandırmayacağı sonucuna varılmıştır.
PTD'de jeotermal kaynak arama projesi ile ilgili olarak muhtemel çevresel etkilere ve olumsuz etkilerin giderilmesi için alınacak önlemlere yer verildiği görülmekte olup, dava konusu işlemde hukuka aykırılık bulunmadığından, Mahkeme kararında hukuki isabet bulunmamaktadır.

KARAR SONUCU:
Açıklanan nedenlerle;
1.Temyiz istemlerinin kabulüne,
2.Temyize konu ... İdare Mahkemesinin ...tarih ve E:... K:... sayılı kararının Üye ... ile Üye ...'ın karşı oyları ve oyçokluğuyla BOZULMASINA; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2(i) maddesi uyarınca DAVANIN REDDİNE,
3\. Davacı tarafından yapılan ve aşağıda ayrıntısı gösterilen ... TL yargılama giderlerinin davacı üzerinde bırakılmasına,
4\. Davalı idarece yapılan ve aşağıda dökümü gösterilen ...-TL yargılama gideri ile hüküm tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca belirlenen ...-TL vekalet ücretinin davacıdan alınarak davalı idareye verilmesine,
5\. Davalı yanında müdahil tarafından yapılan ...-TL yargılama giderinin davacıdan alınarak davalı yanında müdahile verilmesine,
6\. Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından karşılanan ...-TL keşif giderinin davacıdan tahsili için ilgili Kuruma yazı yazılmasına ve kararın bir örneğinin ilgili Kuruma tebliğine,
7\. Artan posta avanslarının istekleri halinde davacıya, davalı idareye ve davalı yanında müdahile iadesine,
8\. Dosyanın anılan Mahkemeye gönderilmesine,
9.2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 08/04/2025 tarihinde karar verildi.

(X) KARŞI OY :
Temyize konu İdare Mahkemesi kararında; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinin 2. fıkrasında sayılan bozma nedenlerinden hiçbirisi bulunmadığından, Mahkeme kararının aynen onanması gerektiği oyu ile aksi yöndeki çoğunluk kararına katılmıyoruz.