Anayasa Norm Denetimi: 2024-15 Sayılı 23-01-2024 Tarihli Karar: İtiraz-Esas - İptal

II. İNCELEME SONUÇLARI

“Davacı ... vekili Av. ... tarafından, davacının avukatlık stajı listesine yazılmaması hususunda ısrar edilmesine dair 27/10/2022 tarih ve 2022/... sayılı kararın iptali istemiyle Türkiye Barolar Birliği Başkanlığı'na karşı açılan davada işin gereği görüşüldü:

Anayasa'nın 2. maddesinde, "Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 5. maddesinde, "Devletin temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır." 36. maddesinin 1. fıkrasında, "Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir." 42. maddesinin 1. fıkrasında, "Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz." 49. maddesinde, "Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır." 128. maddesinin 1. fıkrasında, "Devletin, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür." hükümleri yer almıştır.

1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 5. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendinde, "Avukatlık mesleği ile birleşemiyen bir işle uğraşmak" avukatlığa kabulde engel haller arasında sayılmış, 11. maddesinde, "Aylık, ücret, gündelik veya kesenek gibi ödemeler karşılığında görülen hiçbir hizmet ve görev, sigorta prodüktörlüğü, tacirlik ve esnaflık veya meslekin onuru ile bağdaşması mümkün olmıyan her türlü iş avukatlıkla birleşemez." 16. maddesinde, "3 üncü maddenin (a), (b) ve (f) bentlerinde yazılı koşulları taşıyan ve Hukuk Mesleklerine Giriş Sınavında başarılı olanlardan, stajyer olarak sürekli staj yapmalarına engel işleri ve 5 inci maddede yazılı engelleri bulunmayanlar, staj yapacakları baroya bir dilekçe ile başvururlar. Avukatlık stajına fiilen engel olmamak şartıyla herhangi bir işte sigortalı olarak çalışılması avukatlık stajının yapılmasına engel değildir. Adli ve idari yargı hâkim ve savcı adayları ile hâkim ve savcılar hariç olmak üzere, kamu kurum ve kuruluşlarının kadro veya pozisyonlarında görev yapanlar da görevleri sırasında avukatlık stajı yapabilir. İlgili birimlerce stajın yapılması konusunda gereken kolaylık sağlanır. Bu fıkraya ilişkin usul ve esaslar Adalet Bakanlığınca çıkarılan yönetmelikte düzenlenir." 23. maddesinin 1. fıkrasının birinci cümlesinde, "Staj kesintisiz olarak yapılır." hükümleri bulunmaktadır.

Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Görev Yapanlar İle Sigortalı Olarak Çalışanların Avukatlık Stajı Hakkında Yönetmelik'in 5. maddesinde, "(1) Adli ve idari yargı hâkim ve savcı adayları ile hâkim ve savcılar hariç olmak üzere, kamu kurum ve kuruluşlarının kadro veya pozisyonlarında görev yapanlar ile sigortalı olarak çalışanlar, Kanunda yazılı staja kabul şartlarını haiz olmak şartıyla staj yapabilirler. (2) Kamu kurum ve kuruluşlarının kadro veya pozisyonlarında görev yapanlara avukatlık stajının yapılması hususunda ilgili birimlerce gereken kolaylık sağlanır. (3) Kamu kurum ve kuruluşları, stajyerlerin yarı zamanlı, dönüşümlü, vardiyalı, nöbet usulü, uzaktan veya esnek çalışma gibi imkânlardan yararlanmalarını sağlar." düzenlemesi mevcuttur.

Dosyanın incelenmesinden; Kayseri İli Felahiye Şehit Bekir Yeşilyurt Halk Eğitimi Merkezi'nde öğretmen olan davacının, avukatlık stajı yapma talebiyle yaptığı başvuru üzerine Kayseri Barosu Başkanlığı Yönetim Kurulu'nun 20/07/2022 tarih ve 2022/826 sayılı kararı ile oy çokluğuyla stajyer avukat listesine yazılmasına karar verildiği, karşı oy kullanan üyenin itirazı üzerine Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulu'nun 01/09/2022 tarih ve E:2022/967, K:2022/1056 sayılı kararı ile itirazın kabulüne, kararın kaldırılması için dosyanın Kayseri Barosu'na gönderilmesine karar verildiği, bu kararın bir daha görüşülmek üzere geri gönderilmesine dair 11/10/2022 tarih ve 66873 sayılı Bakanlık oluru üzerine Türkiye Barolar Birliği Yönetim Kurulu'nun 27/10/2022 tarih ve E:2022/1214, K:2022/1189 sayılı kararı ile ilk kararda ısrar edilmesi üzerine bu kararın iptali talebiyle bakılan davanın açıldığı anlaşılmaktadır.

İptali talep edilen 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının, Anayasa'nın 2. maddesine aykırılığı yönünden; 1136 sayılı Kanunun 16. maddesinde, 5. maddede yazılı engelleri bulunmayanların avukatlık stajı yapabileceği düzenlenmiş, 5. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendinde, "Avukatlık mesleği ile birleşemiyen bir işle uğraşmak" avukatlığa kabulde engel haller arasında sayılmış, 11. maddesinde, "Aylık, ücret, gündelik veya kesenek gibi ödemeler karşılığında görülen hiçbir hizmet ve görev, sigorta prodüktörlüğü, tacirlik ve esnaflık veya meslekin onuru ile bağdaşması mümkün olmıyan her türlü iş avukatlıkla birleşemez." hükmünde avukatlık ile birleşmeyen işler belirtilmiştir. 16. maddede yer alan "Avukatlık stajına fiilen engel olmamak şartıyla herhangi bir işte sigortalı olarak çalışılması avukatlık stajının yapılmasına engel değildir. ... kamu kurum ve kuruluşlarının kadro veya pozisyonlarında görev yapanlar da görevleri sırasında avukatlık stajı yapabilir. İlgili birimlerce stajın yapılması konusunda gereken kolaylık sağlanır." düzenlemeleri ise kanunun kendi içerisinde çelişkiye yol açtığı, kolaylık sağlanması şeklindeki düzenlemenin de belirsizlik oluşturduğu, kaldı ki yukarıda yer verilen Yönetmelik maddesinde belirtilen yarı zamanlı, dönüşümlü, vardiyalı, nöbet usulü, uzaktan veya esnek çalışma gibi çalışma usullerinin hangisinin kurumlar ve hangi kurum amiri tarafından nasıl belirleneceğinin de belirsiz olduğu, staj yapacak kişinin asker, polis, doktor, öğretmen gibi mesleklerden olması halinde kamu görevini aksatmadan nasıl staj yapabileceğinin açık olmadığı, dolayısıyla hukuk devleti ilkesi gereği kanunların açık ve net şekilde düzenlenmesi gerektiği, bu nedenle iptali talep edilen hükmün Anayasa'nın 2. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

İptali talep edilen 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının, Anayasa'nın 5. maddesine aykırılığı yönünden; kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak devletin temel amaç ve görevleri arasında sayılmıştır. Ülkemizde son yıllarda meydana gelen hukuk fakültesi ve avukat sayısındaki artışın, devletin temel organlarından olan yargının ve buna bağlı olarak yargılama faaliyetinin niteliğinin azalmasına neden olabileceği yadsınamaz bir gerçektir. Bu nedenle, kamu kurum ve kuruluşlarında çalışanların fiili olarak staj yapamamalarına, diğer bir deyişle kağıt üzerinde staj yapmalarına yol açabilecek düzenlemenin, avukatlık mesleğinin niteliğini daha da düşürebileceği ve avukatlık mesleğini icra etmek isteyenler arasında haksız rekabete yol açabileceği, dolayısıyla devletin görevleri arasında sayılan kişilerin ve toplumun refahını sağlamak görevine aykırı olduğu, bu nedenle iptali talep edilen hükmün Anayasa'nın 5. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

İptali talep edilen 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının, Anayasa'nın 36. maddesine aykırılığı yönünden; avukatlık mesleğinin, yargılama faaliyeti kapsamında gerek iddia gerekse savunma bakımından önemli bir görevi olduğu, vatandaşların yargı önünde gerektiğinde avukat vasıtasıyla haklarını arayabilmesi, maddi gerçeğin ortaya çıkarılabilmesi ve adil yargılama yapılabilmesi için avukatların nitelikli ve işinin ehli olması gerektiği, ancak bu şekilde savunma hakkının, hak arama hürriyetinin ve adil yargılanma hakkının vücut bulabileceği, bunun yolunun ise avukatlık stajının donanımlı ve fiili şekilde yapılması olduğu, avukatlık stajının kağıt üstünde yapılması halinde ise avukatlık stajı ile amaçlanan niteliğin ve mesleki gelişimin sağlanamayacağı, dolayısıyla vatandaşların adil yargılanma haklarına, savunma haklarına ve hak arama hürriyetlerine halel gelebileceği, bu nedenle iptali talep edilen hükmün Anayasa'nın 36. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

İptali talep edilen 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının, Anayasa'nın 42. maddesine aykırılığı yönünden; kimsenin, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı, iptali talep edilen kanun düzenlemesi ile öğretmenlere de avukatlık stajı yapma imkanı tanındığı ancak gereken kolaylığın sağlanacağı şeklindeki düzenlemenin ve uzaktan çalışma, esnek çalışma gibi ifadelerin ve tedbirlerin muğlak olduğu, öğretmenlerin avukatlık stajı yapması halinde derse girememe gibi sonuçlar ortaya çıkabileceğinden ülkenin ve vatanın geleceği olan çocuklarımızın bu durumdan gerek gelişimsel ve gerek akademik olarak olumsuz etkileneceği, dolayısıyla öğretmenlerin eğitim vermekle yükümlü olduğu öğrencilerine karşı bu yükümlülüklerini yerine getirememe gibi bir durumun söz konusu olabileceği, bu durumda öğrencilerin eğitim hakkından mahrum kalabileceği, bu nedenle iptali talep edilen hükmün Anayasa'nın 42. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

İptali talep edilen 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının, Anayasa'nın 49. maddesine aykırılığı yönünden; çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri almak devletin görevleri arasında sayılmıştır. Hukuk fakültesi ve avukat sayısındaki artışın, devletin temel organlarından olan yargının niteliğinin azalmasına neden olabileceği, avukatlık mesleğini icra etmek isteyenler arasında haksız rekabete yol açabileceği, avukatlık stajını fiili olarak yapan ve herhangi bir geliri veya işi olmayan Hukuk Fakültesi mezunu ile kağıt üzerinde yapan ve kamuda görev yapan veya özel sektörde sigortalı olarak çalışan Hukuk Fakültesi mezunu vatandaşlar arasında ayrıma neden olabileceği, dolayısıyla çalışma barışının bozulabileceği ve avukat sayısındaki artış nedeniyle işsizliğin gündeme gelebileceği, belirtilen hususların iyileştirilmesinde yükümlülüğün Devlete ait olmasına karşın başvuruya konu düzenlemenin tam aksi sonuçlar doğurabileceği, kaldı ki bu durumun yine Anayasada ifadesini bulan eşitlik ilkesine de aykırılık oluşturacağı, bu nedenle iptali talep edilen hükmün Anayasa'nın 49. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

İptali talep edilen 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının, Anayasa'nın 128. maddesine aykırılığı yönünden; kamu hizmetlerinin sürekliliği ve bu hizmetlerin kamu görevlileri ile yürütüleceği göz önüne alındığında, kamu görevlisinin, görevini yerine getirmeyerek avukatlık stajı yapması halinde kamu hizmetinin aksayacağı, Devletin temel görevleri arasında yer alan kamu hizmeti sunma görevinin, Türkiye Cumhuriyeti Devleti vatandaşları açısından olumsuz yönde etkileneceği ve aksayacağı, kamu hizmetinin süratle sunulması ilkesinin zedeleneceği, kamu hizmetinin geç işlemesi sonucuna yol açacağı, bu nedenle iptali talep edilen hükmün Anayasa'nın 128. maddesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.

Açıklanan nedenlerle; Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesi uyarınca, 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 16. maddesinin 2. fıkrasının Anayasa'nın 2, 5, 36, 42, 49 ve 128. maddesine aykırı olduğundan iptaline karar verilmesi talebiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmasına, başvuru tarihinden başlamak üzere beş ay süreyle dava dosyasının bekletilmesine, 03/03/2023 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.”