Anayasa Bireysel Başvuru: 2014-17621 Sayılı 09-01-2018 Tarihli Karar: Esas (İhlal)-İkinci Bölüm

III. İNCELEME SONUÇLARI

IV. İLGİLİ HUKUK

TÜRKİYE CUMHURİYETİ

ANAYASA MAHKEMESİ

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

ABDULKERİM TANIŞ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU

(Başvuru Numarası: 2014/17621)

Karar Tarihi: 9/1/2018

İKİNCİ BÖLÜM

KARAR

| Başkan | : | Engin YILDIRIM | | --- | --- | --- | | Üyeler | : | Serdar ÖZGÜLDÜR | | | | OsmanAlifeyyazPAKSÜT | | | | Recep KÖMÜRCÜ | | | | Recai AKYEL | | Raportör | : | Özgür DUMAN | | Başvurucular | : | 1.AbdulkerimTANIŞ | | | | 2.AbdulkuddusYAŞAR | | | | 3. Abdullah BAYKUT | | | | 4. Adil YILDIZ | | | | 5. Ahmet ABAY | | | | 6. Ahmet ALTIN | | | | 7. Alaeddin SÖNMEZ | | | | 8. Atilla YETKİN | | | | 9. Aydın ERTEN | | | | 10. Bayram ARĞUN | | | | 11. Bülent YETKİN | | | | 12. Cemil ÖZDEMİR | | | | 13. Derviş YAMAN | | | | 14. Emin ABAY | | | | 15. Erkan ACER | | | | 16.EslihanYÖNDEN | | | | 17. Fatma YÖNDEN | | | | 18.FelemezARĞUN | | | | 19. Ferik BALKAYA | | | | 20. Fesih SAYAN | | | | 21. Fikret BALKAYA | | | | 22. İhsan GİZLENCİ | | | | 23. İsmail SÖNMEZ | | | | 24. İsmet ÇİFTÇİ | | | | 25. Kemal ALTAY | | | | 26. Maşallah BALKAYA | | | | 27. Mehmet ÇALDIR | | | | 28. Mehmet GÜRBÜZ | | | | 29. Mehmet Asım DEMİR | | | | 30. Mehmet Baki YILDIRGAN | | | | 31. Mehmet Fesih KARAKAYA | | | | 32. Mehmet Sabri AVCU | | | | 33. MuhammedHanifiYÖNDEN | | | | 34. Musa ORAN | | | | 35. Mustafa SAĞLAM | | | | 36. Müjde ÖZAY | | | | 37. Necdet YILDIRIM | | | | 38. Nimet SALGUT | | | | 39. Niyazi ACER | | | | 40. Nurten YAZAL | | | | 41. Ramazan YAVUZ | | | | 42. Recep BAĞATOR | | | | 43. Recep YÖNDEN | | | | 44. Selahattin GÜRBÜZ | | | | 45. Selami GİZLENCİ | | | | 46.SelbinezKÜÇÜK | | | | 47.SüphanÖZKAN | | | | 48. Yavuz TANIŞ | | | | 49. Yıldız ÖZAY | | | | 50. Yılmaz YÖNDEN | | | | 51. Yusuf ŞAKAR | | | | 52.ZülküfSÖNMEZ | | | | 53. Petek YILMAZ |

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, alacağın yargılama sırasında değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının; yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. 2014/17621, 2014/17622, 2014/17623, 2014/17624, 2014/17625, 2014/17626, 2014/17628, 2014/17630, 2014/17631 ve 2014/17634 numaralı bireysel başvurular 10/11/2014 tarihinde; 2014/17697, 2014/17698, 2014/17699, 2014/17700, 2014/17701, 2014/17702, 2014/17703, 2014/17704, 2014/17705 ve 2014/17706 numaralı bireysel başvurular 12/11/2014 tarihinde; 2014/17817, 2014/17818, 2014/17819, 2014/17820, 2014/17821, 2014/17822, 2014/17823, 2014/17824 ve 2014/17826numaralı bireysel başvurular14/11/2014 tarihinde; 2014/18153, 2014/18154, 2014/18157, 2014/18159, 2014/18161, 2014/18162, 2014/18163, 2014/18164, 2014/18165, 2014/18166, 2014/18168 ve 2014/18169 numaralı bireysel başvurular 19/11/2014 tarihinde; 2015/3245, 2015/3246, 2015/3355, 2015/3358 ve 2015/3659 numaralı bireysel başvurular ise 25/6/2014 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvurular, başvuru formları ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuşlardır.

4. 2014/17622-17626, 2014/17628, 2014/17630, 2014/17631, 2014/17634, 2014/17697-2014/17706, 2014/17817-2014/17824,2014/17826, 2014/18153, 2014/18154, 2014/18157, 2014/18159-2014/18166, 2014/18168, 2014/18169, 2015/3245, 2015/3246, 2015/3355, 2015/3358 ve 2015/3659 numaralı bireysel başvuru dosyaları, aralarında konu yönünden hukuki irtibat bulunması nedeniyle 2014/17621 numaralı bireysel başvuru dosyası ile birleştirilmiş olup inceleme 2014/17621 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmüştür.

5. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

6. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

7. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfen başvuru hakkında görüş sunulmayacağını bildirmiştir.

8. Bireysel başvuru tarihinden sonra başvuruculardan Kemal Özay 29/5/2016 tarihinde, Halil Yönden ise 17/7/2015 tarihinde vefat etmiştir. Başvurucular vekili, mirasçılık belgesi sunmuş ve adı geçen başvurucuların mirasçılarının başvuruya devam etmek istediklerini beyan etmiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

9. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:

A. Uyuşmazlığın Arka Planı

10. Başvurucular; Tütün, Tütün Mamulleri, Tuz ve Alkol İşletmeleri Genel Müdürlüğüne (TEKEL) 1993 yılına ait tütün ürünü satmışlardır. TEKEL, satın aldığı tütünler için kilosu ortalama 55.000-60.000 TL civarı bir fiyat açıklamıştır. Satın alınan tütünler, daha sonra trenle TEKEL'in Adana'daki ambarlarına aktarılmıştır. Adana'da ise yine TEKEL'in görevlendirdiği heyet tarafından bu tütünlerin fiyatı yaklaşık on kat daha az belirlenmiştir.

11. Başvurucuların iddiasına göre; satın alınan tütünler tren ile nakledilirken çok uzun süre vagonlarda bekletilmiş, ayrıca ambarlara taşıma sırasında gerekli özen gösterilmemiş ve üstelik ambarları su basmıştır.

12. İhtilaf konusu tütünler ile ilgili olarak ilk fiyatı belirleyen eksperlerin rüşvet aldıkları ve alınan rüşvetin bir bölümünün de terör örgütüne aktarıldığı iddiasıyla Diyarbakır Devlet 4 No.lu Güvenlik Mahkemesinde ceza davası açılmıştır. İddianamede; sanıkların ihaleye fesat karıştırma, rüşvet alma, rüşvet verme, 19/4/1990 tarihli ve 3628 sayılı Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzlukla Mücadele Kanunu'na aykırılık suçlarından cezalandırılmaları talep edilmiştir. Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kapatılmasıyla yargılamaya Diyarbakır 1. Ağır Ceza Mahkemesinde devam edilmiştir. Mahkeme 27/11/2008 tarihinde Diyarbakır'ın Bismil ilçesindeki tütün fiyat belirleme işlemleri yönünden sanıkların mahkûmiyetine, Muş'un Kızılağaç nahiyesindeki tütün fiyat belirleme işlemleri yönünden ise sanıkların beraatine , diğer sanıklar yönünden ise zamanaşımı nedeniyle davanın düşmesine karar vermiştir.

13. Karar temyiz edilmiş; Yargıtay 5. Ceza Dairesince 15/4/2013 tarihinde bazı sanıkların yargılama sırasında vefat etmesi, bazı sanıklar yönünden ise zamanaşımı süresinin geçmiş olması nedeniyle açılan davaların düşmesine karar verilmiştir.

B. Başvurucuların Açtıkları Tazminat Davası Süreci

14. Başvurucular; ilk fiyatın on katı daha az bir bedelin belirlenmesi nedeniyle zarara uğradıklarını, bu zararın ise TEKEL tarafından tütünlerin korunması için gerekli ve yeterli önlemlerin alınmamasından doğduğunu belirterek TEKEL aleyhine 14/4/1995, 19/4/1995, 2/5/1995, 23/5/1995 ve 31/8/1995 tarihlerinde Muş 1. Asliye Hukuk Mahkemesinde ayrı ayrı tazminat davaları açmışlardır. Başvurucuların açtıkları davalar, 29/6/1999 tarihinde Mahkemenin E.1995/111 sayılı dosyasında birleştirilerek birlikte görülmüştür.

15. Başvurucular ayrıca, yargılamanın uzun sürmesine bağlı olarak doğacak değer kaybının ödenmesini de talep etmişlerdir.

16. Mahkeme, Teknik Bilirkişi Kurulundan dava konusu ile ilgili rapor almıştır. Bilirkişi Kurulunun 23/8/1996 tarihli raporunda; tütünlerin yanlış nakil, bakım, istif gibi unsurlar nedeniyle bozulduğu kanaati bildirilmiştir. Mahkeme, bu raporu hükme esas alarak -başvuru formu ve eklerinde belirtilmeyen bir tarihte- davanın kabulüne karar vermiştir. Ancak Yargıtay 13. Hukuk Dairesince, ilk fiyatı belirleyen eksperler hakkında rüşvet suçundan açılan ceza davasının sonucunun beklenmesi gerektiği belirtilerek hükmün bozulmasına karar verilmiştir.

17. Mahkeme, bozma ilamına uymuş ve ceza davasını bekletici mesele yapmıştır. Ancak ceza davasının yaklaşık yirmi yıl boyunca sonuçlanmadığını gözeten Mahkeme, bu ara karardan dönerek 18/4/2014 tarihinde davanın kabulüne karar vermiştir. Mahkeme ek 1 Tablonun (2) numaralı sütununda belirtilen alacakların dava tarihinden itibaren işleyecek yasal faizi ile birlikte davalıdan alınarak davacılara verilmesine karar vermiştir. Kararın gerekçesinde, davalının rüşvet verilerek ilk tütün fiyatının yüksek belirlendiği iddiasının bir mahkûmiyet kararı söz konusu olmadığı için ispatlanamadığı belirtilmiştir. Mahkeme, buna karşın alınan Bilirkişi Kurulu raporuna göre tütünlerin yanlış istif, nakil ve saklama neticesinde kalitesinin düştüğünün tespit edildiğine dikkat çekmiş; bu raporu hükme esas almıştır. Mahkeme, başvurucuların alacağının güncellenmesi talebi yönünden ise yargılamada geçen sürede enflasyon karşısında dava tarihine göre belirlenen alacağın "gülünç hâle geldiğini" kabul etmiş ancak bu talebin olumlu karşılanamayacağı sonucuna varmıştır.

18. Başvurucular 10/11/2014, 12/11/2014, 14/11/2014, 19/11/2014 ve 23/2/2015 tarihlerinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

19. Temyiz edilen hüküm, Dairenin 8/12/2014 tarihli ilamıyla vekâlet ücreti yönünden düzeltilerek onanmıştır. Karar düzeltme istemi de aynı Dairenin 16/4/2015 tarihli ilamıyla reddedilmiştir.

20. Bakanlık, başvuruculardan bazılarının makul sürede yargılanma hakkı yönünden İnsan Hakları Tazminat Komisyonuna (Komisyon) başvurduklarını ifade etmiştir. Bunun üzerine Komisyona yapılan başvuruların akıbeti Bakanlıktan sorulmuş, gelen yazı cevabı ekinde Komisyon kararları gönderilmiştir. Buna göre Komisyon 27/10/2014, 20/11/2014 ve 18/3/2015 tarihlerinde daha önce Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) konu ile ilgili bir başvurularının olmadığı gerekçesiyle başvurucuların tazminat taleplerinin reddine karar vermiştir.

IV. İLGİLİ HUKUK

21. Konu hakkında ilgili hukuk için bkz. Ferda Yeşiltepe [GK], B. No: 2014/7621, 25/7/2017, §§ 25-31; ANO İnşaat ve Ticaret Ltd. Şti. [GK], B. No: 2014/2267, 21/12/2017, §§ 32-43.

V. İNCELEME VE GEREKÇE

22. Mahkemenin 9/1/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Mülkiyet Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

1. Başvurucuların İddiaları ve Bakanlık Görüşü

23. Başvurucular, TEKEL'e sattığı ürünlerin tam karşılığını alamadıkları için tazminat davasını açtıklarını ve bu davanın lehlerine sonuçlandığını belirtmişlerdir. Ancak başvurucular, yargılamanın uzun sürdüğünü ve belirtilen süreçte ülkedeki yüksek enflasyon nedeniyle geç kavuştukları alacaklarının değer kaybına uğradığından yakınmışlardır. Başvuruculara göre, ister döviz kurları ve isterse de enfasyon oranlarına göre karşılaştırma yapıldığında dava tarihine göre belirlenen alacağın değer kaybına uğradığı açıkça ortadadır. Başvurucular, bu gerekçelerle mülkiyet haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

24. Bakanlık görüşünde, mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin başvurucuların iddiaları yönünden bir görüş bildirilmemiştir.

2. Değerlendirme

25. İddianın değerlendirilmesinde dayanak alınacak Anayasa’nın 35. maddesi şöyledir:

“Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.”

a. Kabul Edilebilirlik Yönünden

26. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir nedeni de bulunmadığı anlaşılan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Kabul Edilebilirlik Yönünden

i. Mülkün Varlığı

27. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğinden şikâyet eden bir kimse, önce böyle bir hakkının var olduğunu kanıtlamak zorundadır ( Mustafa Ateşoğlu ve diğerleri , B. No: 2013/1178, 5/11/2015, §§ 49-54).

28. Anayasa'nın 35. maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 20). Bu bağlamda mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan menkul ve gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve fikrî hakların yanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet hakkının kapsamına dâhildir ( Mahmut Duran ve diğerleri , B. No: 2014/11441, 1/2/2017, § 60).

29. Başvuru konusu olayda başvurucular, anılan Mahkeme kararıyla hükmedilen alacaklarının mülk teşkil ettiğini ve bu alacakların ise davanın açıldığı 1995 yılından ödemenin yapıldığı 2015 yılına kadar devam eden dönemdeki yüksek enflasyon sebebiyle değer kaybına uğradığını belirterek mülkiyet haklarının ihlal edildiğini ileri sürmektedirler. Başvurucular zararlarının tazmini istemiyle dava açmışlar, yapılan yargılama neticesinde başvurucuların dava tarihi itibarıyla davalı TEKEL'den alacakları olduğuna hükmedilmiştir. Bu hüküm Yargıtayca onanmış ve karar düzeltme istemi de reddedilmekle kesinleşmiştir. Bu bağlamda Mahkeme kararıyla nihai olarak tespit edilmiş olan söz konusu alacakların belirli ve icra edilebilir niteliği gereği mülkiyet hakkı kapsamında olduğu değerlendirilmektedir.

30. Dolayısıyla Mahkeme kararıyla tespit edilen söz konusu alacaklar yönünden başvurucuların Anayasa'nın 35. maddesi anlamında mülkiyet haklarının mevcut olduğu kuşkusuzdur.

ii. Müdahalenin Varlığı ve Türü

31. Başvuru konusu olayda başvurucuların alacaklarının değer kaybına uğratılarak ödenmesinin mülkiyet hakkına müdahale teşkil ettiği kuşkusuzdur. Başvurucuların alacaklarına geç kavuşmuş olmalarının mülkiyetten yoksun bırakılması niteliği taşımadığı ve müdahalenin mülkiyetin kontrolü veya düzenlenmesi amacıyla da yapılmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda başvurucuların mülkiyet haklarına yapılan müdahalenin "mülkiyetten barışçıl yararlanma" ilkesine ilişkin birinci kural çerçevesinde incelenmesi gerekir.

c. Müdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı

i. Genel İlkeler

32. Mülkiyet hakkına yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için kanuna dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ayrıca ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması gerekmektedir( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, § 62). Ölçülülük ilkesi gereği kişilerin mülkiyet hakkının sınırlandırılması hâlinde elde edilmek istenen kamu yararı ile bireyin hakları arasında adil bir dengenin kurulması gerekmektedir. Bu adil denge, başvurucunun şahsi olarak aşırı bir yüke katlandığının tespit edilmesi durumunda bozulmuş olacaktır ( Arif Güven , B. No: 2014/13966, 15/2/2017, § 58). Müdahalenin ölçülülüğünü değerlendirirken Anayasa Mahkemesi; bir taraftan ulaşılmak istenen meşru amacın önemini ve diğer taraftan müdahalenin niteliğini, başvurucunun ve kamu otoritelerinin davranışlarını da gözönünde tutarak başvurucuya yüklenen külfeti dikkate alacaktır ( Arif Güven , § 60).

33. Anayasa Mahkemesi; kanun koyucunun bir hak olarak öngördüğü veya kamu borcu hâline gelmiş ödemelerin geç yapılması nedeniyle mağdur olunduğu iddiasıyla yapılan başvurularda, alacakta veya hakka konu bedelde meydana gelen değer aşınmalarının başvurucular üzerinde orantısız bir yük oluşturması hâlinde mülkiyet hakkının ihlaline karar vermiştir ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No: 2013/817, 19/12/2013; Akel Gıda San. ve Tic. A.Ş. , B. No: 2013/28, 25/2/2015; Ferda Yeşiltepe , §§ 63-76). Anayasa Mahkemesi ayrıca, mahkemelerce hükmedilen alacak veya tazminatların yargılamada geçen süre nedeniyle enflasyon karşısında aşırı ölçüde değer kaybettiği başvurularda da ölçülülük yönünden mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir ( Abdulhalim Bozboğa , B. No: 2013/6880, 23/3/2016, §§ 48-66; ANO İnşaat ve Ticaret Ltd. Şti., §§ 69-82).

ii. İlkelerin Olaya Uygulanması

34. Başvurucuların tütün satış sözleşmesi çerçevesinde zararlarının tazmini istemiyle açtıkları davalar Mahkemece 18/4/2014 tarihinde kabul edilmiş, temyiz üzerine hüküm Yargıtay 13. Hukuk Dairesince 8/12/2014 tarihinde onanmıştır. Buna göre derece mahkemelerince; başvurucuların tütünlerinin TEKEL tarafından yapılan nakil, istifleme ve muhafaza sırasında zarar gördüğü tespit edilmiş ve uğradıkları zararın karşılığı olarak ekli (1) numaralı tablonun (2) numaralı sütununda belirtilen alacaklarının TEKEL'den tahsili gerektiği sonucuna varılmıştır. Ancak başvurucuların bu alacaklarının tespit edilmiş olması tek başına başvurucuların mağdur sıfatlarını ortadan kaldırmamaktadır. Başvurucuların mağdur sıfatlarının ortadan kalkması için ileri sürülen ihlalin hem zamanı hem de mağdurun bu hakkı kullanamadığı süre gözönüne alınarak telafi edilmesi gerekmektedir.

35. Yukarıda da değinildiği üzere Anayasa Mahkemesinin daha önce gerek norm denetimi kapsamında gerekse de bireysel başvuru kapsamında verdiği çeşitli kararlarında alacakların da mülkiyet hakkı kapsamında olduğu, alacakların geç ödenmesi hâlinde enflasyon oranları altında olmayan bir faiz ödenmesinin gerek bireyin hakları ve gerekse kamu düzeni bakımından zorunlu olduğu belirtilmiştir. Anayasa Mahkemesi bu bağlamda kişilerin mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilen alacaklarının makul olmayan bir sebeple geç ödenmesi yüzünden değer kaybına uğratılmasının mülkiyet hakkının ihlaline yol açtığını kabul etmiştir (bkz. §§ 32-33).

36. Başvuru konusu olayda derece mahkemelerince, başvurucuların açtıkları dava tarihleri itibarıyla söz konusu alacağa hak kazandıkları belirlenmiştir. Başvurucuların karar tarihinden sonra bu alacaklarının tahsil edilemediği veya yargılama sonrası geç tahsil edildiği gibi bir şikâyetleri ise bulunmamaktadır. Başvurucuların somut olay bakımından şikâyeti, yargılama sürecinde ülkede yaşanan enflasyonist ortamda işletilen yasal faize rağmen alacaklarının değer kaybettiğine ilişkindir. Dolayısıyla bu şikâyetle sınırlı olarak alacağa hak kazanıldığı dava tarihleri ve alacağın icra edilebilir hâle geldiği kararın verildiği tarih arasındaki döneme göre değerlendirme yapılmalıdır.

37. Merkez Bankası verilerine göre belirtilen dönemde (Nisan/1995-Nisan/2014) enflasyonda meydana gelen artış oranı %12.076,12'dir. Bu itibarla söz konusu verilere göre alacağa hak kazanıldığı 1995 yılı Nisan ayındaki 100 TL'nin davada verilen hükmün kesinleştiği 2014 yılı Nisan ayı itibarıyla enflasyon karşısında değer kaybı giderilmiş karşılığı 12.176,12 TL'dir. Ekli (1) numaralı tabloda başvurucular lehine hükmedilen alacağın değer kaybına ilişkin bilgiler ayrıntılı olarak gösterilmiştir. Buna göre uygulanan yasal faize rağmen aynı dönemde enflasyonun yaklaşık %10.000-11.000 civarında oranında arttığı, diğer bir deyişle başvurucuların alacaklarının %1'inden bile daha az bir miktara düşerek enflasyon karşısında bu alacakların önemli ölçüde değer kaybına uğradığı görülmektedir (bkz. ek 1 Tablo (6 ve 7) numaralı sütunlar).

38. Diğer taraftan kural olarak kişilerin kamudan olan alacaklarının herhangi bir yargısal sürece veya icra takibine gerek olmadan ödenmesi beklenir. Somut olayda ise başvurucunun alacağının geç ödenmesinin makul bir gerekçesi mevcut olmadığı gibi, derece mahkemelerinin geriye dönük olarak tespit ettiği başvurucunun alacağını kamu makamlarının ancak yapılan yargılama sonucu ödeyebildiği ve yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle yine kamu makamlarının yarar sağlamış olduğu anlaşılmaktadır (Benzer yönde bkz. ANO İnşaat ve Ticaret Ltd. Şti. , § 80).

39. Sonuç olarak başvurucuların mülkiyet hakkı kapsamındaki alacaklarının enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratıldığı anlaşılmakla başvuruculara şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklendiği kanaatine varılmıştır. Bu sebeple somut olay bakımından kamunun yararı ile başvurucuların mülkiyet haklarının korunması arasında bulunması gereken adil dengenin başvurucular aleyhine bozulduğu ve müdahalenin ölçülü olmadığı değerlendirilmiştir.

40. Açıklanan nedenlerle Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

B. Makul Sürede Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

41. Başvurucular, makul sürede yargılanma haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

1. Kabul Edilebilirlik Yönünden

42. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir nedeni de bulunmadığı anlaşılan makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

43. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkin yargılamanın süresi tespit edilirken sürenin başlangıç tarihi olarak davanın ikame edildiği tarih, sürenin sona erdiği tarih olarak -çoğu zaman icra aşamasını da kapsayacak şekilde- yargılamanın sona erdiği tarih, yargılaması devam eden davalar yönünden ise Anayasa Mahkemesinin makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin şikâyetle ilgili kararını verdiği tarih esas alınır ( Güher Ergun ve diğerleri , §§ 50, 52).

44. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkin yargılama süresinin makul olup olmadığı değerlendirilirken yargılamanın karmaşıklığı ve kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların yargılama sürecindeki tutumu ve başvurucunun yargılamanın süratle sonuçlandırılmasındaki menfaatinin niteliği gibi hususlar dikkate alınır ( Güher Ergun ve diğerleri , §§ 41-45).

45. Anılan ilkeler ve Anayasa Mahkemesinin benzer başvurularda verdiği kararlar dikkate alındığında somut olaydaki yaklaşık 20 yıllık yargılama süresinin makul olmadığı sonucuna varmak gerekir.

46. Açıklanan nedenlerle Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

C. 6216 Sayılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden

47. 6216 sayılı Kanun’un 50. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:

“(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir...

(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir.”

48. Başvurucular, maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuşlardır.

49. Başvuruda mülkiyet ve makul sürede yargılanma haklarının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.

50. Makul sürede yargılanma hakkının ihlali nedeniyle yalnızca ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararları karşılığında -yargılamadaki taraf sayısı ve başvurucular Halil Yönden ve Kemal Özay'ın başvuru devam ederken vefatları nedeniyle mirasçı sayıları da gözetilerek- başvuruculara ayrı ayrı ekli (2) numaralı tabloda gösterilen miktarlarda manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.

51. Mülkiyet hakkının ihlali nedeniyle maddi zararları karşılığında başvuruculara ayrı ayrı ekli (2) numaralı tabloda gösterilen miktarlarda maddi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.

52. Dosyadaki belgelerden tespit edilen başvurucuların yatırdıkları 206,10 TL harç bedelinin başvurucular Yıldız Özay ve Müjde Özay'a müştereken ödenmesine; yine 206,10 TL harç bedelinin Eslihan Yönden, Selbinez Küçük, Nurten Yazal , Petek Yılmaz, Muhammed Hanifi Yönden, Fatma Yönden, Yılmaz Yönden ve Recep Yönden'e müştereken ödenmesine; 226,90 TL harç bedelinin başvurucular Mehmet Sabri Avcu, Cemil Özdemir, Mehmet Asım Demir, Mehmet Çaldır ve Nimet Salgut'a ayrı ayrı ödenmelerine; diğer başvuruculara ise yatırdıkları 206,10 TL tutarındaki harç bedellerinin ayrı ayrı ödenmelerine karar verilmesi gerekir. Ayrıca başvurucular kendilerini vekil ile temsil ettirdiklerinden 1.980 TL vekâlet ücretinin başvuruculara müştereken ödenmesine karar verilmesi gerekir.

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. 1. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

2. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

B. 1. Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,

2. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede yargılanma hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,

C. Başvuruculara ekli (2) numaralı tabloda belirtilen miktarlarda ayrı ayrı manevi ve maddi tazminat ÖDENMESİNE,

D. 1. 206,10 TL harç bedelinin başvurucular Yıldız Özay ve Müjde Özay'a MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE; ayrıca 206,10 TL harç bedelinin Eslihan Yönden, Selbinez Küçük, Nurten Yazal , Petek Yılmaz, Muhammed Hanifi Yönden, Fatma Yönden, Yılmaz Yönden ve Recep Yönden'e MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE; 226,90 TL harç bedelinin başvurucular Mehmet Sabri Avcu, Cemil Özdemir, Mehmet Asım Demir, Mehmet Çaldır ve Nimet Salgut'a AYRI AYRI ÖDENMELERİNE; diğer başvuruculara ise yatırdıkları 206,10 TL tutarındaki harç bedellerinin AYRI AYRI ÖDENMELERİNE,

2. 1.980 TL vekâlet ücretinin BAŞVURUCULARA MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,

E. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,

F. Kararın bir örneğinin Muş 1. Asliye Hukuk Mahkemesine (E.1995/111, K.2014/348) GÖNDERİLMESİNE,

G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 9/1/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

** TABLO: EK 1 **

** (ALACAĞIN DEĞER KAYBI İLE İLGİLİ HESAP TABLOSU) **

(1)(2)(3)(4)(5)(6)(7)

Sıra No.BaşvurucuAsıl Alacak (TL)Enflasyona Göre Güncellendiğinde Asıl Alacak (TL)Değer Kaybını Telafi Edecek Fark (TL)İşlemiş FaizReel Değer Kaybı (TL)Oransal Artış (%)

1.Abdulkerim Tanış121,6214.808,6014.68766514.02211.530

2.Abdulkuddus Yaşar127,5615.531,8615.40469714.70711.530

3.Abdullah Baykut223,9627.269,6427.0461.22425.82211.530

4.Adil Yıldız105,2912.820,2412.71557512.13911.530

5.Ahmet Abay131,2315.978,7215.84771715.13011.530

6.Ahmet Altın138,7315.012,2414.87474214.13110.186

7.Alaeddin Sönmez59,447.237,497.1783256.85311.530

8.Atilla Yetkin119,3314.529,7614.41065213.75911.530

9.Aydın Erten106,6112.980,9612.87458212.29211.530

10.Bayram Arğun92,5611.270,2211.17850610.67211.530

11.Bülent Yetkin104,0512.669,2512.56556811.99711.530

12.Cemil Özdemir131,4516.005,5115.87471815.15611.530

13.Derviş Yaman126,5615.410,1015.28469214.59211.530

14.Emin Abay131,0815.960,4615.82971615.11311.530

15.Erkan Acer153,5318.113,4117.96083417.12611.155

16.Felemez Arğun92,1311.217,8611.12650410.62211.530

17.Ferik Balkaya100,4712.233,3512.13354911.58411.530

18.Fesih Sayan151,9218.497,9618.34683017.51611.530

19.Fikret Balkaya113,4313.811,3713.69862013.07811.530

20.İhsan Gizlenci103,4412.594,9812.49256511.92611.530

21.İsmail Sönmez108,3313.190,3913.08259212.49011.530

22.İsmet Çiftçi135,7816.532,7416.39774215.65511.530

23.Kemal Altay42,245.143,195.1012314.87011.530

24.Maşallah Balkaya111,8313.616,5613.50561112.89411.530

25.Mehmet Asım Demir109,1912.882,2012.77359512.17811.153

26.Mehmet Baki Yıldırgan128,4415.639,0115.51170214.80911.530

27.Mehmet Çaldır137,4116.731,2116.59475015.84311.530

28.Mehmet Fesih Karakaya107,5313.092,9812.98558812.39811.530

29.Mehmet Gürbüz54,786.670,086.6152996.31611.530

30.Mehmet Sabri Avcu75,629.207,589.1324138.71911.530

31.Musa Oran75,249.161,319.0864118.67511.530

32.Mustafa Sağlam122,4814.913,3114.79166914.12111.530

33.Necdet Yıldırım135,0816.447,5016.31273815.57411.530

34.Nimet Salgut106,9611.574,3511.46757210.89510.186

35.Niyazi Acer93,9511.439,4611.34651410.83211.530

36.Ramazan Yavuz139,8217.024,6516.88476416.12011.529

37.Recep Bağator28,093.420,273.3921543.23911.530

38.Selahattin Gürbüz35,684.344,444.3091954.11411.530

39.Selami Gizlenci93,9211.435,8111.34251310.82911.530

40.Süphan Özkan113,9313.872,2513.75862313.13611.530

41.Yavuz Tanış59,036.387,756.3293166.01310.186

42.Yusuf Şakar139,1516.943,0716.80476116.04311.530

43.Zülküf Sönmez53,456.508,146.4552926.16311.530

44.Kemal Özay mirasçıları137,8216.259,9516.12274915.37311.155

45.Halil Yönden mirasçıları58,067.069,467.0113176.69411.530

*Alacağa hak kazanıldığı dava tarihleri şöyledir: 8, 9, 11 ve 27 numaralı dosyada 19/4/1995; 25 numaralı dosyada 2/5/1995; 15 ve 44 numaralı dosyalarda 23/5/1995; 6, 34 ve 41 numaralı dosyalarda 31/8/1995; diğer dosyalarda ise 14/4/1995 tarihleri.

** Yargılama geçen değer kaybına esas alınan alacağın icra edilebilir hale geldiği mahkeme karar tarihi ise 18/4/2014 tarihidir.

** TABLO: EK 2 **

** (MADDİ VE MANEVİ TAZMİNAT TABLOSU) **

Sıra No.BaşvurucuMaddi Tazminat (TL)Manevi Tazminat (TL)

1Abdulkerim Tanış14. 02217. 550

2Abdulkuddus Yaşar14. 70717. 550

3Abdullah Baykut25. 82217. 550

4Adil Yıldız12. 13917. 550

5Ahmet Abay15. 13017. 550

6Ahmet Altın14. 13117. 550

7Alaeddin Sönmez6. 85317. 550

8Atilla Yetkin13. 75917. 550

9Aydın Erten12. 2917. 550

10Bayram Arğun10. 67217. 550

11Bülent Yetkin11. 99717. 550

12Cemil Özdemir15. 15617. 550

13Derviş Yaman14. 59217. 550

14Emin Abay15. 11317. 550

15Erkan Acer17. 12617. 550

16Felemez Arğun10. 62217. 550

17Ferik Balkaya11. 58417. 550

18Fesih Sayan17. 51617. 550

19Fikret Balkaya13. 07817. 550

20İhsan Gizlenci11. 92617. 550

21İsmail Sönmez12. 49017. 550

22İsmet Çiftçi15. 65517. 550

23Kemal Altay4. 87017. 550

24Maşallah Balkaya12. 89417. 550

25Mehmet Asım Demir12. 17817. 550

26Mehmet Baki Yıldırgan14. 80917. 550

27Mehmet Çaldır15. 84317. 550

28Mehmet Fesih Karakaya12. 39817. 550

29Mehmet Gürbüz6. 31617. 550

30Mehmet Sabri Avcu8. 71917. 550

31Musa Oran8. 67517. 550

32Mustafa Sağlam14. 12117. 550

33Necdet Yıldırım15. 57417. 550

34Nimet Salgut10. 89517. 550

35Niyazi Acer10. 83217. 550

36Ramazan Yavuz16. 12017. 550

37Recep Bağator3. 23917. 550

38Selahattin Gürbüz4. 11417. 550

39Selami Gizlenci10. 82917. 550

40Süphan Özkan13. 13617. 550

41Yavuz Tanış6. 01317. 550

42Yusuf Şakar16. 04317. 550

43Zülküf Sönmez6. 16317. 550

Kemal Özay mirasçıları

44Müjde Özay7. 6878. 775

45Yıldız Özay7. 6878. 775

Halil Yönden mirasçıları

46Eslihan Yönden8372. 194

47Fatma Yönden8372. 194

48Muhammed Hanif Yönden8372. 194

49Nurten Yazal8372. 194

50Petek Yılmaz8372. 194

51Recep Yönden8372. 194

52Selbinez Küçük8372. 194

53Yılmaz Yönden8372. 194